Przewinienie wykraczające poza granice porządku prawnego i moralnego, wtargnięcie w sferę → sacrum; pierwotnie wiązała się z brudem, nieczystością, splamieniem się np. krwią; z czasem materialne rozumienie brudu nabrało znaczenia moralnego i stało się metaforą → winy i przekleństwa (Vegetti 2000 [1989]). Archetypiczne przykłady zmazy to porwanie Chryzeidy, kapłanki Apollina (Iliada), zabójstwo Lajosa przez Edypa (Sofokles [496–406 p.n.e.], Król Edyp), zabójstwo Kylona przez Alkmeonidów (Herodot [ok. 485–po 421 p.n.e.], Dzieje).
Dziś pojęcie to odsyła przede wszystkim do Czystości i zmazy [1966], kanonicznej pracy Mary Douglas (1921–2007; zob. 2007). Istnieje wiele terminów z tego samego pola znaczeniowego (takich jak: zbrukanie, skażenie, brud, znamię), stosowanych przez uczonych reprezentujących różne tradycje naukowe. Aby ogarnąć taką wieloznaczność, można wyróżnić dwa sposoby rozumienia zmazy: esencjonalne i funkcjonalne. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z wyobrażeniami tabu, → rzeczy świętych lub zakazanych, praktykami magicznymi charakterystycznymi dla zbiorowości tradycyjnych, kultur archaicznych i egzotycznych oraz sposobami radzenia sobie z brudem i przypadłościami → ciała społeczeństw nowożytnych (przedindustrialnych), natomiast w drugim – z uogólnioną regułą społeczną, zasadą wykluczania zaburzeń, rugowania nieporządku, stosującą się do społeczeństw nowoczesnych i ponowoczesnych.
Na negatywną stronę pierwotnej religijności, obecność → rytuałów zapobiegających zmazie powodowanej przez niedopuszczalne kontakty oraz wyłączanie sacrum z otwartej przestrzeni epistemologicznej wskazywali socjolog Émile Durkheim (1858–1917) i historyk religii Mircea Eliade (1907–1986). Obaj także akcentowali inny stan bycia w świecie osób i rzeczy nieczystych, wymagający izolacji, wyraźnego oddzielenia (Durkheim 2010 [1912]; Eliade 1999 [1957]). Douglas zdefiniowała zmazę strukturalnie i aforystycznie: jako wszelkie rzeczy nie na swoim miejscu (matters out of place), odstępstwa od obowiązującego ładu społecznego (Douglas 2007: 46). Problem zmazy można rozpatrywać w kontekście dziejów europejskiej mentalności, cywilizacyjnego przejścia od uzasadnień symbolicznych do naukowych, sanitarnych (Vigarello 2000 [1985]). Pierwsze koncepty fizjologiczno-higieniczne zostały ufundowane na pamięci zarazy i masowych zgonów jako czynniku → długiego trwania lęku przed morowym powietrzem, szerzeniem się zaraźliwej skazy nie do opanowania. Tymczasem zmaza jako zadawany przez człowieka stygmat (np. wypalany lub wyszywany na ramieniu nierządnic znak, jak w powieści Szkarłatna litera [1850] Nathaniela Hawthorne’a [1804–1864]) regulowana była przez → władzę → pamiętania. Znamię znaczy dopóty, dopóki rozpoznaje je i sankcjonuje zbiorowość.
Sigmund Freud (1856–1939) – podobnie jak później Douglas – wykazał, że prawa religijne i rytualne zasady czystości mogą służyć jako → nośniki pamięci i → tożsamości, wzorce przejmowane nieświadomie. Twórca psychoanalizy wysunął hipotezę, że prawodawca Mojżesz w rzeczywistości był Egipcjaninem, a Żydem stał się na skutek społecznej potrzeby ludu wybranego (Freud 1998 [1939]: 404–423). Freud poparł to dowodem z psychologicznego prawdopodobieństwa wpływu mechanizmów pamięci. Nakazy i instytucje teraźniejsze usiłują przesuwać one w odległe czasy, aby przyznać im obowiązującą moc, legitymizując oddzielenie tego, co czyste, od źródeł zmazy, rzeczy nie na miejscu. Uniwersalność ustalonej przez psychoanalizę zależności stłumienia historii i → wyparcia → pamięci zbiorowej, w imię zachowania czystości zasad obowiązujących w grupie, potwierdził Jan Assmann. Każde nowe spojrzenie przeobraża pamięć zbiorową, dlatego stawia ona opór, nie dopuszcza krytyki i zmiany, za oręż mając wyobrażenie idealnej czystości. Już sam fakt wykluczenia, puryfikacji pamięci, kształtuje tożsamość grupy.
Odnosząc aforyzm Douglas do kwestii → nowoczesności, tak jak w eseju Sen o czystości [1997] uczynił to Zygmunt Bauman, w kategoriach retuszowania pamięci, deprecjacji ludzi uważanych za odrażających i lepkich z natury, gestów usuwania zmazy, wszystkiego, co kłóciło się z harmonią mieszczańskiego obrazu świata (Bauman 2000: 11–15), opartego na czystości jako wizji doskonałego stanu rzeczy, można interpretować np. sens nazistowskich zbrodni. Zmaza traci znaczenie poza systemem pamięci społecznej: konsekwencje powalania stają się widoczne w reakcjach społecznych, „pasji oczyszczania”, → świadectwach wykluczania, uśmiercania kozła ofiarnego, odtrącania odrzutów i oddzielania się od antygrupy (Tokarska-Bakir 2008: 344–345), np. w dyskursach antysemickich.
Tego rodzaju puryfikacje przenikają do współczesnego życia kulturalnego. Jak pokazuje David Morley, to, co wydawać się powinno nieczyste i odpychane jako zmaza, zwłaszcza z przestrzeni domowych i ojczyźnianej (Heim, Heimat), okazuje się niekiedy przedmiotem → nostalgii. Idzie o fascynację i pamięć dwuznaczności, np. sprofanowania → ojczyzny przez obecność cudzoziemców bądź zanieczyszczenia dzielnicy klasy średniej przez intruzów, ludzi z nizin (Morley 2011 [2000]: 152). Ponadto należy zwrócić uwagę na ten aspekt zmazy, który wynika z pamięci → traumy. O odzyskiwaniu swojego ciała i znoszeniu zmazy jako → śladu przemocy symbolicznej na tle politycznym w świecie postkolonialnym, a także przemocy seksualnej wobec kobiet, pisze w Life and Words [2007] etnograf Veena Das. W takich wypadkach zmaza oznacza winę, która skalawszy całe otoczenie społeczne ma być pamiętana i podtrzymywana, pamięć zaś spełnia funkcję społecznego egzekutora przemocy (Das 2007). Taka prawidłowość znajduje potwierdzenie w licznych relacjach pamiętnikarskich, choćby dotyczących wysiedleń, tj. przymusowych przeprowadzek (np. Weber 2008 [2005]). Wobec agresji, zarówno czynnej, jak i pasywnej, ciało odgrywa rolę swoistego → archiwum traumy: obcowania z brudem fizycznym, sponiewierania na wojnie (np. Aleksijewicz 2010 [1985]), relegowania na śmietnik → historii.
Możliwe jest jednak pozytywne ujęcie reguły wykluczenia. Semiotyk Jonathan Culler zauważył w pracy Framing the Sign [1988], że istnieją → rzeczy, które choć nie plasują się na „swoich miejscach”, to nie bezczeszczą porządku kulturowego. Pozostają rupieciami, które obecnie odrywają się od tabu, trzeba je więc umieszczać w kategorii → pamiątek, powszednich ludzkich podpórek pamięci (Culler 2007 [1988]: 9–10). Uczestnicy kultury dostrzegają w rupieciach (np. souvenirach, klaserach z dzieciństwa, → kolekcjach) reprezentacje → doświadczeń z → przeszłości, których rzeczy te są pamiątkami, tzn. jako nośniki społecznej „mikropamięci” takie odpady bez skazy ewokują przeważnie przyjemne doświadczenia, których → upamiętnienie stanowią.
Włodzimierz Pessel
Hasła pokrewne: ciało, mit, ofiara, rytuał, sacrum, wina
Bibliografia
Aleksijewicz S. (2010), Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, tłum. J. Czech, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Bauman Z. (2000), Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa: Sic!
Culler J. (2007), „Teoria śmieci”, tłum. B. Brzozowska, Kultura Współczesna, 4, s. 6–22.
Das V. (2007), Life and Words. Violence and the Descent into the Ordinary, Berkeley: University of California Press.
Douglas M. (2007), Czystość i zmaza, tłum. M. Bucholc, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Durkheim É. (2010), Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, tłum. A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Eliade M. (1999), Sacrum i Profanum. O istocie religijności, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Freud S. (1998), „Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna. Trzy rozprawy”, tłum. A. Ochocki, R. Reszke, w: S. Freud, Pisma społeczne, red. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 385–495.
Morley D. (2011), Przestrzenie domu. Media, mobilność i tożsamość, tłum. J. Mach, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Tokarska-Bakir J. (2008), Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa: W.A.B.
Vegetti M. (2000), „Człowiek i bogowie”, tłum. P. Bravo, Ł. Niesiołowski-Spanò, w: J.-P.Vernant (red.), Człowiek Grecji, Warszawa: Świat Książki, s. 304–338.
Vigarello G. (2000), Czystość i brud. Higiena ciała od średniowiecza do XX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: W.A.B.
Weber M. (2008), Kobiety wypędzone. Opowieść o zemście zwycięzców, tłum. G. Kowalski, Zakrzewo: Wydawnictwo Replika.
Włodzimierz Pessel, Zmaza, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 552-554.
