Jedno z głównych pojęć psychoanalizy, rozwijane przez Sigmunda Freuda (1856–1939), począwszy od jego Studiów nad histerią (Freud, Breuer 2008 [1895]). W procesie wyparcia (Verdrängung) określone wyobrażenia (myśli, → obrazy, → wspomnienia) spychane są ze świadomości do nieświadomości (albo też w nieświadomości utrzymywane). Dzieje się tak w przypadku wyobrażeń związanych z bodźcem popędowym, a tym samym stanowiących jego psychiczną reprezentację. Do wyparcia dochodzi wówczas, gdy zaspokojenie popędu (jako takie zawsze przyjemne) wchodzi w konflikt z innymi wymogami i dążeniami jednostki, narażając ją przez to na przykrość. „Warunkiem wyparcia jest to, aby motyw przykrości zyskał większą siłę niż przyjemność płynąca z zaspokojenia” (Freud 2002b [1915]: 260). Freud traktował wyparcie jako prototypowy mechanizm obronny, rozpoznawał też jego udział w innych, bardziej złożonych formach obrony Ja.
Freud po raz pierwszy zaobserwował mechanizm wyparcia w pracy klinicznej z histeryczkami. Zwrócił uwagę, że nie mają one dostępu do niektórych wspomnień, które – ujawnione w toku terapii – okazywały się szczególnie silne i w osobliwy sposób powiązane z obserwowanymi symptomami (Freud, Breuer 2008). Odkrycie wyparcia okazało się kluczowe dla sformułowania kategorii nieświadomości – aż do lat 20. XX w. Freud uznawał wyparcie i nieświadomość za ściśle korelatywne, a nawet używał określenia „wyparte” wymiennie z „nieświadomym”. Ze względu na swój „przestrzenny” wymiar wyparcie jest zwykle dyskutowane w kontekście pierwszej topiki Freudowskiej – podziału aparatu psychicznego na Świadomość, Przedświadomość i Nieświadome, po raz pierwszy wyłożonego w Objaśnianiu marzeń sennych (Freud 2007 [1900]). → Cenzura, która warunkuje wyparcie, jest tutaj rodzajem strefy buforowej między systemami Nieświadomego a Przedświadomości–Świadomości. W późniejszej o 20 lat drugiej topice wyróżniającej trzy psychiczne instancje – To, Ja i Nad-Ja, wyparcie służy obronie Ja przed naporem Tego i cenzurą Nad-Ja (Freud 2002a [1923]).
W artykule „Wyparcie” Freud wyróżnił wyparcie pierwotne i wtórne (Freud 2002b). Wyparcie pierwotne to proces, w którym tworzy się nieświadome (choć rozważania Freuda na ten temat mają charakter ściśle spekulatywny). Po tym, jak psychiczna reprezentacja popędu nie zostaje dopuszczona do świadomości, dochodzi do jej utrwalenia jako nieświadomej. W efekcie tworzy się rodzaj pierwszego, nieświadomego jądra, które od tej pory przyciąga wypierane wyobrażenia. Wyparcie wtórne (wyparcie właściwe) polega zatem nie tylko na odpychaniu wyobrażeń ze strony świadomości, lecz także na przyciąganiu powiązanych wyobrażeń przez to, co wyparte pierwotnie.
Wypierane wyobrażenia nie ulegają wymazaniu – przeciwnie, istnieją w nieświadomym i stale dążą do powrotu do świadomości. Powrót wypartych treści dokonuje się na ogół w zniekształconej formie – w symptomach, snach, czynnościach pomyłkowych czy żartach. Jednostka doświadcza powracającego wypartego jako czegoś obcego, zewnętrznego i niesamowitego (tak opisuje to Freud m.in. w znanym tekście „Niesamowite”, 1997 [1919]). Utrzymanie wyparcia wiąże się z ciągłym wydatkiem energetycznym. Zdaniem Freuda (2002a: 164), „wyparta treść wywiera na świadomość nieustanny nacisk, który musi być równoważony przez nieprzerwany opór”. Do procesów, które utrudniają powrót wypartych wyobrażeń do świadomości, należy przeciwobsadzenie – przekierowanie energii wycofanej z wypartego wyobrażenia na wyobrażenie pochodne lub wyobrażenie jawnie przeciwstawne wobec wypartego.
Jednym z głównych celów praktyki psychoanalitycznej Freuda było przywracanie wypartych wyobrażeń do świadomości analizowanego, co miało m.in. czynić zbędnym dalsze istnienie symptomów. Krytycy Freuda podważali zasadność tej metody, sugerując, że rzekomo przywrócone do świadomości wyobrażenia/wspomnienia były często sztucznymi tworami, fałszywymi → wspomnieniami konstruowanymi w toku terapii w odpowiedzi na sugestię psychoanalityka (Loftus, Ketcham 1994).
Jacques Lacan (1901–1981), który poddał pisma Freuda lekturze przez pryzmat lingwistyki strukturalistycznej, uznał wyparcie pierwotne za moment, w którym biologiczna potrzeba zostaje wyartykułowana w języku jako niemożliwe do zaspokojenia domaganie. Przyjmując za Freudem, że tym, co wypierane, jest zawsze tzw. znaczące (reprezentacja popędu), uzupełnił, że wyparcie pierwotne jest wyparciem mitycznego, pierwszego znaczącego, którego brak jest czymś konstytutywnym dla języka jako takiego (Lacan 1966 [1958]).
Dla Lacana wyparcie odróżniało neurotyka od psychotyka i perwerta (trzy kategorie kliniczne, będace również trzema możliwymi kategoriami podmiotu) – w psychozie, zamiast wyparcia, dochodzi do wykluczenia, a w perwersji – do zaprzeczenia (→ fetysz).
Freud rozwijał pojęcie wyparcia w kontekście indywidualnego aparatu psychicznego, w swoich późniejszych pismach dopuścił jednak istnienie psyche zbiorowej, w której procesy psychiczne przebiegałyby w sposób analogiczny wobec psychologii jednostki. Podobne założenie czynili badacze używający pojęcia wyparcia w kontekście → pamięci zbiorowej i → kulturowej, jak choćby Dominic LaCapra (1994) czy Daniel R. Schwarz (1999). „Materiał kliniczny” stanowią w takim przypadku poddawane lekturze symptomalnej → świadectwa, → archiwa i teksty kultury, w których badacze analizują mechanizmy wypierania określonych treści (w przypadku LaCapry i Schwarza – wspomnienia → Zagłady w kulturze Zachodu).
Wyparcie jest jednym z pojęć Freuda, które weszło do ogólnego słownika psychologicznego i – w szerokim znaczeniu „aktywnego zapominania” – bywa często używane bez odwołania do kontekstu ściśle psychoanalitycznego. W ten sposób używa go np. Aleida Assmann (2009 [2006]), wyróżniając pięć strategii wypierania → winy ze świadomości zbiorowej i indywidualnej (kompensację, eksternalizację, wyłączanie, → milczenie, przeinaczanie), albo Joanna Tokarska-Bakir (2003), katalogując rodzaje strategii obronnych właściwych tabu historycznemu, które wystąpiły w debacie o Jedwabnem (w tym wyparcie nieświadome, wyparcie typu kognitywnego, wyparcie typu mitycznego).
Jakub Mikurda
Hasła pokrewne: cenzura, fetysz, pamięć fałszywa, trauma, zapomnienie
Bibliografia
Assmann A. (2009), „Pięć strategii wypierania ze świadomości”, tłum. A. Pełka, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 334–349.
Freud S. (1997) „Niesamowite”, w: S. Freud, Pisma psychologiczne, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 235–262.
Freud S. (2002a), „Ego i id”, tłum. J. Prokopiuk, w: Z. Rosińska, Freud, Warszawa: Wiedza Powszechna, s. 295–334.
Freud S. (2002b), „Wyparcie”, tłum. M. Poręba, w: Z. Rosińska, Freud, Warszawa: Wiedza Powszechna, s. 259–269.
Freud S. (2007), Objaśnianie marzeń sennych, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Freud S., Breuer J. (2008), Studia nad histerią, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Lacan J. (1966), „La signification du phallus”, w: J. Lacan, Écrits, Paris: Seuil, s. 685–695.
LaCapra D. (1994), Representing the Holocaust: History, Theory, Trauma, Ithaca, New York: Cornell University Press.
Loftus E., Ketcham K. (1994), The Myth of Repressed Memory, New York: St. Martin’s Griffin.
Schwarz D.R. (1999), Imagining the Holocaust, New York: St. Martin’s Press.
Tokarska-Bakir J. (2003), „Jedwabne – historia jako fetysz”, Gazeta Wyborcza, 16.02.
Jakub Mikurda, Wyparcie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 532-534.
