(Wieder)Aufbau historischer Hypotheken

Termin: 29. April 2025, 18 Uhr
Ort: Zentrum für Historische Forschung Berlin
der Polnischen Akademie der Wissenschaften,
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Um Anmeldung wird gebeten: info@cbh.pan.pl
Die Veranstaltung findet auf Deutsch statt.

 

Die Marienburg hat die vielleicht längste Geschichte des Wiederaufbaus einer Burg auf dem europäischen Kontinent.  Sie begann 1817 in romantischem Gewand, wurde dann bereits von Conrad Steinbrecht und Bernhardt Schmid wissenschaftlich geleitet und setzte erneut – nachdem die Burganlage im Zweiten Weltkrieg weitgehend zerstört wurde – 1961 ein. Sie endete 2018 mit dem Wiederaufbau der Burgkirche mit der außenstehenden Marienfigur. Während der preußische Wiederaufbau in einer Vielzahl von wissenschaftlichen Texten behandelt wurde, ist der Nachkriegswiederaufbau erst in jüngerer Zeit Gegenstand von Forschung und wissenschaftlicher Reflexion geworden. Im Mittelpunkt steht dabei die Frage, inwieweit Lösungen des Vorkriegsumbaus schlicht wiederholt und inwieweit von ihnen abgewichen wurde, um beispielsweise die neugotische Staffage verschwinden zu lassen und die ursprünglichen Elemente aus der Deutschordenszeit hervorzuheben. Gab es eine bewusste oder unbewusste „Polonisierung“ der Marienburg, z. B. durch die Betonung der 300-jährigen Zugehörigkeit zu Polen-Litauen? Und schließlich: Wie wurde ein Gebäude, das wie kaum ein anderes den antipolnisch-wilhelminischen und nationalsozialistischen Nationalismus verkörperte, zu einer der wichtigsten Touristenattraktionen Polens umkodiert?

 

Die Frage nach der strikten Rekonstruktion nach Baubefund ist auch bei der Residenz der Großherzöge in Vilnius, der sogenannten Unteren Burg, präsent. Sie wurde in den Jahren 1799-1803 abgerissen und ist nur aus recht spärlich überlieferten Bildquellen bekannt. In den Jahren 2002-2009 wurde die Residenz wieder aufgebaut. Die Vorbilder für die Rekonstruktion, sind neben den Zeichnungen von Franciszek Smuglewicz analoge Renaissance- und Barockbauten Polens und Litauens – das Schloss auf dem Wawel und in Niepołomice, das Wilnaer Alumnat oder das Radziwiłł-Palais. Die Frage, die sich – auch vor dem Vergleichsbeispiel Marienburg – stellt, ist, ob dieses sogenannte Museum des Palastes der Großherzöge des Großfürstentums Litauen eine Neudefinition seiner semantischen Bedeutung erfahren hat und zu einem Paradebeispiel eines national-litauischen Geschichtsverständnisses geworden ist, das sich stellenweise vom Ethos des multinationalen polnisch-litauischen Commonwealth unterscheidet.

Die Moderation übernimmt Prof. Dr. Igor Kąkolewski (Direktor am CBH PAN).

Prof. Dr. Tomasz Torbus
Experte für Kunstgeschichte, spezialisiert auf mittelalterliche Architektur, Residenzen der Jagiellonen und öffentliche Architektur des Manierismus wie Barocks. Er studierte in Warschau und setzte seine Ausbildung in Deutschland fort, wo er promovierte und sich habilitierte. Er ist Autor zahlreicher populärer und wissenschaftlicher Publikationen. In seinem 2019 erschienenen Werk „Rekonstruktionen, Dekonstruktionen, (Über-)Interpretationen“ beschäftigt er sich unter anderem mit der Marienburg und der Unteren Burg in Vilnius. Seit 2010 ist er außerordentlicher Professor und von 2012 bis 2016 war er Institutsdirektor am kunstgeschichtlichen Institut der Universität Danzig.

Die diesjährige Veranstaltungsreihe im Rahmen des Klaus Zernack Colloquiums des Zentrums für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften findet in Kooperation mit dem Deutsch-Polnischen Haus statt.

Klaus Zernack Colloquium 2025:
Wyrosłe z ruin – wojna, (od)budowa i transformacja
(Re)konstrukcja historycznych hipotek
Odbudowy zamku w Malborku i Zamku Dolnego w Wilnie w porównaniu

Termin: 29 kwietnia 2025, 18.00
Miejsce: Centrum Badan Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Prosimy o uprzednie zgłaszanie chęci uczestnictwa na adres mailowy: info@cbh.pan.pl
Wydarzenie będzie się odbywać w języku niemieckim.

 

Zamek w Malborku ma chyba najdłuższą historię odbudowy europejskiego kontynentu – rozpoczęła się ona w 1817 roku w kostiumie romantycznym, potem prowadzona była już naukowo przez Conrada Steinbrechta i Bernhardta Schmida, a – po ponownym zniszczeniu zespołu zamkowego w Drugiej Wojnie Światowej – rozpoczęła się w 1961 i skończyła w 2018 odbudową kościoła zamkowego z zewnętrzną figurą Matki Boskiej. Podczas gdy pruska odbudowa omówiona została w ogromnej ilości tekstów naukowych, ta powojenna dopiero stosunkowo niedawno stała się tematem badań i refleksji naukowej. Koncentruje się ona na pytaniu o to, na ile powielano jedynie rozwiązania z okresu odbudowy przedwojennej, a na ile odchodzono o nich, przykładowo by zatrzeć neogotycki sztafaż i wydobyć oryginalne elementy czasów krzyżackich. Czy dokonywano przy tym świadomej lub nieświadomej ‘polonizacji’ Malborka, np. poprzez akcentowanie 300 letniego okresu jego przynależności do Rzeczypospolitej? I wreszcie: jak zamieniono propagandowo budowlę ucieleśniającą jak mało która antypolski nacjonalizm wilhelmiński czy narodowosocjalistyczny w jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Polski.

 

Pytanie o wierność rekonstrukcji towarzyszy również narracji dotyczącej wileńskiej Rezydencji Wielkich Książąt, tzw. Dolnego Zamku. Rozebrany 1799-1803 i znany z dosyć ograniczonych materiałów ikonograficznych, został w latach 2002-2009 postawiony na nowo. Wzorcem do odbudowy są obok rysunków Franciszka Smuglewicza analogiczne renesansowe i barokowe budowle Polski i Litwy – zamki królewskie na Wawelu i w Niepołomicach, wileński Alumnat czy pałac Radziwiłłów. Pytanie, którego warto zadać – równie poprzez kalkę Malborka –, brzmi, czy nastąpiła w tym tzw. Muzeum Pałacu Wielkich Książąt Litewskich wymiana jego semantycznego znaczenia i stał się on eksponentem narodowego, litewskiego rozumienia historii, różniącego się miejscami od etosu wielonarodowościowej Rzeczypospolitej.

Spotkanie moderować będzie prof. dr hab. Igor Kąkolewski (dyrektor CBH PAN)

Prof. dr hab. Tomasz Torbus
Ekspert w dziedzinie historii sztuki, specjalizujący się w architekturze średniowiecznej, rezydencjach jagiellońskich, barokowej i manierystycznej architekturze publicznej. Studiował w Warszawie, kontynuował edukację w Hamburgu, gdzie obronił doktorat i habilitację. Autor licznych publikacji popularnonaukowych i naukowych. W swojej pracy zatytułowanej „Rekonstrukcje, dekonstrukcje, (nad)interpretacje”, opublikowanej w 2019 r., skupia się zarówno na zamku w Malborku, jak i na dawnej wileńskiej Rezydencji Wielkich Książąt. Od 2010 roku profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Gdańskiego, a w latach 2012-16 dyrektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego.

Tegoroczny cykl wydarzeń w ramach serii „Klaus Zernack Colloquium”, organizowanej przez Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, odbywa się przy współudziale Domu Polsko-Niemieckiego.