Od gr. stereos typos – „trwałe wyobrażenie”, początkowo pojęcie z zakresu drukarstwa, oznaczające płytę-matrycę, która służyła do wielokrotnego powielania. Źródłowo jest to zatem termin z zakresu kultury wizualnej, choć zarazem pozostaje ściśle powiązany z takimi kategoriami, jak typ literacki czy archetyp (Dyer 2005 [1993]). Dopiero w 1922 r. Walter Lippmann (1889–1974) użył tego pojęcia dla określenia uproszczonego schematu poznawczego. Jego definicja mechanizmu stereotypizacji brzmi: „Zazwyczaj nie jest tak, że najpierw widzimy, następnie zaś definiujemy, lecz tak, że najpierw definiujemy, by móc zobaczyć” (Lippmann 1922: 81). Z kolei według filozofa Adama Schaffa (1913–2006) dopiero „ładunek emocjonalny” czyni uogólnienia czy wyobrażenia o innych stereotypem (Schaff 1981; Hahn 2011 [2007]: 75).
W psychologii stereotyp jest schematem poznawczym, organizującym przeszłe → doświadczenia grupy lub zbiorowości, związane z ich relacjami z innymi grupami bądź kategoriami ludzi (Dovidio, Gaertner 1986). W wypadku gdy stereotypy odnoszą się do obrazu siebie, mówimy o autostereotypach, gdy zaś dotyczą obrazu innych, posługujemy się pojęciem heterostereotypów. Niezależnie jednak od tego, z jakim rodzajem mamy do czynienia, ich funkcja polega na uczynieniu złożonych i niejednoznacznych zjawisk bardziej zrozumiałymi (Macrae, Stangor, Hewstone 1999 [1996]). Stereotypy ulegają → reprodukcji, jednostka przejmuje je z kultury, od swojego otoczenia społecznego, w mniejszym stopniu bezpośrednio od rodziców czy nabywa je w związku z własnymi doświadczeniami. W niektórych ujęciach psychologicznych stereotyp kształtuje się w młodym wieku i jest od razu „gotowy”, nie zmienia się wraz z dojrzewaniem (Weigl 1999). Z uprzedzeniami wobec innych łączą się takie cechy osobowości, jak: niska otwartość na doświadczenie, niska ugodowość i wysoka sumienność (Duckitt, Sibley 2008).
Informacje zgodne ze stereotypem są lepiej zapamiętywane i dokładniej przetwarzane, natomiast informacje z nim niezgodne zostają przeważnie pominięte (Macrae, Stangor, Hewstone 1999). Morgan Slusher i Craig Anderson pokazali, że przypuszczenia formułowane na podstawie stereotypów ludzie zapamiętują jako fakty (Slusher, Anderson 1987). Z kolei Neil Macrae, Alan B. Milne i Galen V. Bodenhausen w badaniu nad pamięcią i stereotypami dowiedli, że posługiwanie się stereotypami ułatwia zapamiętywanie stereotypowych treści oraz odciąża zasoby pamięci roboczej (badani lepiej zapamiętywali informacje niezwiązane ze zaktywizowanym stereotypem). Zjawisko to działa również w drugą stronę: gdy ograniczy się badanym zasoby pamięci wskutek wykonywania jednocześnie innych zadań, będą mieli silniejszą skłonność do posługiwania się stereotypami w wydawaniu sądów. Claude Steele odkrył natomiast zjawisko zagrożenia stereotypem. Aktywizował u studentek matematyki stereotyp kobiety, a następnie prosił o rozwiązanie trudnego zadania matematycznego (Steele 1997). Okazało się, że stereotyp kobiety wpływał negatywnie na zasoby pamięci operacyjnej studentek (tamże). [KG]
We współczesnych naukach społecznych stereotyp jest przede wszystkim „podwójnym” nośnikiem → tożsamości. Określając Obcego jako Obcego właśnie (heterostereotyp), pozwala zarazem na określenie Nas jako Nas (autostereotyp), a tym samym konstytuuje granice tożsamości wspólnoty. Stereotyp służy zatem jako narzędzie → pamięci kulturowej. Przechowując gotowe do wykorzystania informacje i schematy działania, umożliwia członkom określonej wspólnoty, którzy podzielają te wyobrażenia, sprawne i synchroniczne działanie wobec napotkanych „stereotypowych” Obcych. Tego rodzaju pozytywną funkcję stereotypów podkreśla np. Richard Dyer, zwracając uwagę na stereotypy jako nośniki wartości i → tradycji oraz warunek koordynacji działań społecznych (Dyer 2005). Dopiero rozumiejąc pozytywny wymiar stereotypów, można opisywać ich aspekt negatywny. Konstytuując ramy wspólnoty, stereotypy dokonują zarazem wykluczenia. Są narzędziem nie tyle oswajania, ile raczej konstruowania kulturowych różnic. To za pomocą stereotypów dokonuje się transmisja podstawowych osi dyskryminacji, takich jak obraz → rasy, → klasy, → płci czy orientacji seksualnej.
Według Floriana Znanieckiego (1882–1958), który twierdził, że antagonizm wobec obcych wytwarza się dopiero na gruncie określonej styczności społecznej, stereotypowym Obcym nie jest nigdy ten, kogo „nie znamy”, lecz ten, kogo poznajemy w sytuacji konfliktu wartości (Znaniecki 1990 [1930]). W tym ujęciu stereotypy dotyczą więc innych, którzy są na tyle bliscy, byśmy mieli szansę ich spotkać, na tyle jednak dalecy, by występowały dające się uchwycić i uogólnić różnice w postępowaniu.
Nośnikiem stereotypów mogą być zjawiska językowe: od związków frazeologicznych, przysłów, po rozbudowane opowieści narracyjne (Bystroń 1980; Benedyktowicz 2000), współczesne badania wyróżniają jednak także stereotypy wizualne związane z powtarzalną formą przedstawienia podkreślającą cechy dystynktywne (Barthes 2000) czy stereotypy performatywne – a więc wyrażające się w działaniu i narzucaniu działania zgodnego ze stereotypowo wyznaczonymi rolami (Taylor 2003).
Z perspektywy badań pamięci zbiorowej istotny jest także wkład nauk historycznych w refleksję nad stereotypami. Hans Henning Hahn rozróżnia w tym obszarze dwie podstawowe perspektywy: „stereotypy w historii”, czyli badania nad wzajemnymi wyobrażeniami grup, które motywowały do różnych działań, a także „historię w stereotypach”, czyli instrumentalizację przeszłości „w celu usprawiedliwienia własnych stanów emocjonalnych, stanów lękowych lub poczucia wyższości” (np. stereotyp „niemieckiego parcia na Wschód” czy polnische Wirtschaft; Hahn 2011 [1995]: 87).
Wyznaczając grupę niepodlegającą ocenie stereotypowej w określonym kręgu kulturowym czy korpusie tekstów, wskazujemy zarazem granice wspólnoty dominującej, narzucającej → hegemonicznie własne postrzeganie świata i związaną z nim pamięć. To na tej zasadzie wyodrębnione zostały takie zjawiska, jak „heteronormatywność” czy WASP (White American Saxon Prostestant, tj. biały protestant pochodzenia anglosaskiego). Warto jednak zauważyć, że tego rodzaju określenia same natychmiast stają się stereotypami. [MN]
Katarzyna Growiec, Marcin Napiórkowski
Hasła pokrewne: afekt, akulturacja, klasa społeczna, mit, płeć, rasa, tożsamość, wspólnota pamięci
Bibliografia:
Barthes R. (2000), Mitologie, tłum. A. Dziadek, Warszawa: KR.
Benedyktowicz Z. (2000), Portrety „obcego”: od stereotypu do symbolu, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bystroń J.S. (1980), „Niemcy w tradycji popularnej”, w: J.S. Bystroń, Tematy, które mi odradzano, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 335–356
Dovidio J.F., Gaertner S.L. (1986), Prejudice, Discrimination, and Racism, San Diego: Academic Press.
Duckitt J., Sibley Ch.G. (2008), „Personality and prejudice: A meta-analysis and throretical Review”, Personality and Social Psychology Review, 12 (3), s. 248–279.
Dyer R. (2005), „Rola stereotypu”, tłum. I. Kurz, Kwartalnik Filmowy, 49–50, s. 239–245.
Hahn H.H. (2011), Stereotypy – tożsamość – konteksty. Studia nad polską i europejską historią, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Lippmann W. (1922), Public Opinion, Harcourt: Brace and Company.
Macrae N.C., Stangor Ch., Hewstone M. (1999), Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, tłum. M. Majchrzak i in., Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Orłowski H., „Niejedno ma imię… Stereotypy długiego trwania a miejsca pamięci”, w: Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. IV: Refleksje metodologiczne, red. H. H. Hahn, R. Traba, współpraca: M. Górny, K. Kończal, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar 2013, s. 101-112.
Schaff A. (1981), Stereotypy a działanie ludzkie, Warszawa: Książka i Wiedza.
Slusher M.P., Anderson C.A. (1987). „When reality monitoring fails: The role of imagination in stereotype maintenance”, Journal of Personality and Social Psychology, 52, s. 653–662.
Steele C. M. (1997), „A threat in the air. How stereotypes shape intellectual identity and performance”, American Psychologist 52, s. 921-933.
Taylor D. (2003), The Archive and the Repertoire. Performing Cultural Memory in the Americas, Durham, London: Duke University Press.
Weigl B. (1999), Stereotypy i uprzedzenia etniczne u dzieci i młodzieży, Warszawa: Wydawnictwo IP PAN.
Znaniecki F. (1990), „Studia nad antagonizmem do obcych”, w: F. Znaniecki, Współczesne narody, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 265–358.
Katarzyna Growiec, Marcin Napiórkowski, Stereotyp, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 460-462.
