Przedmiot materialny będący nośnikiem znaczeń, od gr. sēma – „znak” i phoros –„noszący”. Kategorię tę wprowadził do nauk humanistycznych Krzysztof Pomian w celu przezwyciężenia istniejącej opozycji między podejściem semiotycznym i pragmatycznym, a zarazem podziału na kulturę duchową i materialną. Semiofory stanowią jeden z typów przedmiotów widzialnych, które według klas funkcjonalnych można podzielić na: → ciała (istniejące w naturalnym otoczeniu człowieka), → rzeczy (przedmioty, z których ludzie robią określony użytek), odpady (a więc przedmioty bezużyteczne), → media (służące do wytwarzania semioforów) oraz właśnie semiofory. Semioforem może stać się każdy przedmiot materialny (ciało, rzecz, odpad), jeśli zostanie poddany zabiegowi dekontekstualizacji (czyli nadania nowej funkcji jako nośnika znaczenia, która zastępuje funkcję użytkową bądź z nią współistnieje) oraz ekspozycji (ochrony przed zniszczeniem i wystawienia na widok publiczny; Pomian 2006). Semiofory stają się zatem w pełni sobą jako składniki → kolekcji – od przedmiotów składanych w najstarszych grobowcach, poprzez przedmioty gromadzone i wystawiane w świątyniach, skarbcach, pałacach, kolekcje osobliwości i → biblioteki, aż do zawartości współczesnych → muzeów (Pomian 1996).
Semiofory dzielą się na te, które są nośnikami znaków → pisma (teksty, np. rękopisy, książki drukowane, tablice z inskrypcjami), wyobrażeń (znaki ikoniczne, np. rysunki, → obrazy, mapy, → fotografie), dóbr i wartości wymiennych (substytuty dóbr, np. banknoty i monety), dyrektyw i rozkazów (rozkazy, np. znaki drogowe, sygnalizacja świetlna), oznaczeń statusu czy przynależności społecznej (odznaki, np. tatuaże, stroje, ozdoby; Pomian 2006).
Są one pośrednikami między tym, co dostępne, i tym, co niedostępne widzialnemu → doświadczeniu człowieka: między światem zmarłych i żyjących, bogów i ludzi, między → przeszłością (tym, co minione) a → teraźniejszością (tym, co trwające). Na skutek zmian dokonywanych w dostępnym dla zmysłu wzroku wyglądzie przedmiotów i specyficznym ich ukształtowaniu semiofory odsyłają do tego, co niewidzialne (Pomian 1996). Jako takie są więc często także nośnikami znaczeń dotyczących przeszłości, w tym → nośnikami → pamięci historycznej, przy czym do przeszłości odnoszą się przede wszystkim teksty i znaki ikoniczne. Jednocześnie semiofory same są historyczne – zmieniają się zarówno ich wygląd, jak i funkcja oraz znaczenie, ulegają one również zniszczeniu, dlatego ich ekspozycja (np. w muzeach) wiąże się z działaniami konserwatorskimi.
Paweł Rodak
Hasła pokrewne: kolekcja, materialność, media pamięci, nośniki pamięci, rzecz
Bibliografia
Pomian K. (1987), Collectionneurs, amateurs et curieux. Paris, Venise: XVIe–XVIIIe siècle, Paris: Gallimard.
Pomian K. (1996), Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek, tłum. A. Pieńkos, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pomian K. (1999), Sur l’histoire, Paris: Gallimard.
Pomian K. (2003), „À propos des vases des Médicis” w: K. Pomian, Des saintes reliques à l’art moderne. Venise – Chicago XIIIe–XXe siècle, Paris: Gallimard, s. 147–161.
Pomian K. (2006), Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Paweł Rodak, Semiofor, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 454-455.
