Rodzaj nijaki od łacińskiego przymiotnika sacer („święty”, „poświęcony bóstwu”, rzadziej „przeklęty”). Może się odnosić do bóstwa, ludzi, rzeczy lub zjawisk przyrodniczych. Bywa też używany w formie rzeczownikowej jako „świętość”.
→ Doświadczenie świętości narodziło się z poczucia obecności mocy nadprzyrodzonych w miejscach odludnych i tajemniczych. Jej rozumienie rozwinęło się w dwóch kierunkach. Pierwszy związany był z → miejscem (miejsca święte, miejsca → kultu); z czasem sacrum objęło też to, co przynależało do miejsca świętego: kapłanów, zwierzęta ofiarne, → rytuały. Drugie znaczenie – bardziej ekspansywne – odnosiło się do wszystkiego, co emanuje z mocy nadprzyrodzonych: porządku natury, życia, wymiany → pokoleń, narodzin, pogrzebów itd. Działania związane z sacrum zorientowane były na zyskanie jego przychylności i odżegnanie negatywnych mocy (Vegetti 2000 [1989]).
W literaturze przedmiotu przeważa opis dwóch przeciwstawnych przestrzeni: sacrum i profanum, z których każda obejmuje inną, choć komplementarną wobec drugiej rzeczywistość. Pojęcie sacrum spopularyzował niemiecki religioznawca Rudolf Otto (1869–1937) w książce Świętość [1917]. Jako pierwszy elementy sacrum dostrzegał on nie tylko w tradycji biblijnej Starego i Nowego Testamentu oraz w wyrosłych z niej judaizmie i chrześcijaństwie, lecz także w religijnych tradycjach dalekiego Wschodu. Zamiast rozważać abstrakcyjne pojęcie Boga czy zastanawiać się nad istotą religii, Otto analizował rozmaite typy doświadczenia religijnego, z których wyróżnił dwa zasadnicze: tremendum, oddające uczucia przerażenia i strachu wobec bóstwa, i fascinosum, które wskazywało na stosunek fascynacji i uwielbienia.
Intuicje Otta rozwinął holenderski teolog Gerardus van der Leeuw (1890–1950) w monografii Fenomenologia religii [1933]. Dzięki zgromadzonemu materiałowi religioznawczemu i etnograficznemu wskazał on na liczne związku tzw. religii naturalnych z tzw. religiami księgi. Podobnie jak Otto odnosił się z dużym szacunkiem do tradycji religijnych poza chrześcijaństwem.
Z dotychczas znanych opisów sacrum najbardziej precyzyjne jest dzieło Mircei Eliadego (1907–1986). Jego zdaniem obecność sacrum ustanawia ontologicznie świat. Dla człowieka religijnego nie tylko → przestrzeń, lecz także → czas mają charakter uświęcony. Żyje on w dwóch rodzajach czasu, z których ważniejszy czas święty występuje w postaci czasu okrężnego i odwracalnego. Jest więc rodzajem wiecznej → teraźniejszości, w którą człowiek włącza się za pośrednictwem obrzędów. Również natura jest święta i postrzegana jako → ślady obecności Boga. Przejawy sacrum, a więc każdy rytuał, → mit, wierzenie, bóstwo, Eliade opisuje w Historii wierzeń i idei religijnych [1976]. Jego oryginalnym pomysłem było wpisanie sacrum w strukturę ludzkiej świadomości. W chwili przejścia do osiadłego trybu życia człowiek uświęcił przestrzeń, tj. dom, wieś czy pole uprawne. Centrum tego świata towarzyszą rytuały i modły, za pośrednictwem których człowiek kontaktuje się ze światem nadprzyrodzonym.
Na związki sacrum z językiem zwrócił uwagę Leszek Kołakowski (1927–2009) w książce Jeśli Boga nie ma… [1982]. Jego zdaniem język sacrum jest zrozumiały tylko w kontekście wiary. Innymi słowy, sfera sacrum staje się dostępna tylko za sprawą szczególnej inicjacji religijnej i aktu konwersji. Z tego powodu język sacrum nie jest uniwersalny i zachowuje swoje znaczenie i prawomocność tylko w ramach wspólnoty religijnej. Dzięki dowartościowaniu sfery sacrum dyskurs filozoficzny przestał być postrzegany jako alternatywny wobec narracji religijnej, ale stał się wobec niej komplementarny. Symptomatyczne dla tego procesu było dowartościowanie w XX-wiecznej filozofii zjawiska mitu jako istotnego elementu refleksji filozoficznej.
W badaniach pamięci kategoria sacrum związana jest przeważnie z koncepcjami pamięci fundacyjnej, odnoszącej się do prapoczątków danej społeczności. Jan Assmann (2006) sformułował wręcz tezę, że początki → pamięci kulturowej wyrastają z rytuałów i (od czasu wynalezienia pisma) tekstów, odwołujących się do sfery sacrum. Refleksja o roli sacrum w praktykach → upamiętniania łączona bywa także z rozważaniami nad memorialnymi funkcjami mitów. Nawet we współczesnych → kulturach pamięci najtrwalsze obrzędy związane są z tym, co święte. Uwidacznia się to zarówno w stałych elementach liturgii chrześcijańskiej (m.in. → anamneza), jak i w dorocznym świętowaniu Bożego Narodzenia czy Wielkanocy, które stanowią akt upamiętnienia narodzin Chrystusa i Jego zmartwychwstania.
Mimo trwałości pamięci związanej z sacrum pole semantyczne wyznaczone przez to pojęcie ulega gwałtownym zmianom, które zwykło się łączyć z procesami sekularyzacji, czyli przejmowania obszarów zarezerwowanych bóstwu przez człowieka. Niektórzy widzą w tym pozytywne dorastanie społeczeństw do odpowiedzialności za własne czyny, inni niebezpieczne ingerowanie w sferę zastrzeżoną dla Boga.
Stanisław Obirek
Hasła pokrewne: hagiografia, kanon, relikwia
Bibliografia
Assmann J. (2006), Religion and Cultural Memory, tłum. R. Livingstone, Stanford, CA: Stanford University Press [Assmann J. (2000), Religion und kulturelles Gedächtnis, München: C.H. Beck].
Eliade M. (1988), Historia wierzeń i idei religijnych, t. I, tłum. S. Tokarski, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Kołakowski L. (1999), Jeśli Boga nie ma…, tłum. T. Basznia, M. Panufnik, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Otto R. (1968), Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. B. Kupis, Warszawa: Książka i Wiedza.
Van der Leeuw G. (1997), Fenomenologia religii, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa: Książka i Wiedza.
Vegetti M. (2000), „Człowiek i bogowie”, tłum. P. Bravo, Ł. Niesiołowski-Spanò, w: J.-P. Vernant (red.), Człowiek Grecji, Warszawa: Świat Książki, s. 304–338.
Stanisław Obirek, Sacrum, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 452-453.
