Uporządkowana, powtarzalna i zinstytucjonalizowana sekwencja działań ekspresyjno-komunikacyjnych o charakterze symbolicznym, w której następuje akt transcendencji: odniesienie do jakiejś rzeczywistości pozaempirycznej (nieobecnej „tu i teraz”). Nadaje ono rzeczywistości empirycznej (obecnej „tu i teraz”) znaczenie, pełniąc przy tym rozmaite funkcje społeczne. W trakcie rytuału świat dany jego uczestnikom w → doświadczeniu zostaje przez nich utożsamiony ze światem wyobrażonym w → micie, → religii czy ideologii. W konsekwencji rytuał wzmacnia przekonanie, że zawarte w nim wizje „ostatecznego porządku”, nadające sens rzeczywistości empirycznej, są prawdziwe (Douglas 2007 [1966]; Geertz 2005 [1973]; Leach 2010 [1976]).
Pozaempiryczne wizje ostatecznego porządku mogą przybierać różne formy, takie jak Bóg, idea, program polityczny czy → historia. O związku rytuału z → pamięcią zbiorową można mówić zwłaszcza wtedy, gdy przedmiotem rytualnego odniesienia staje się wizja porządku ulokowana w → przeszłości. Każde rytualne odniesienie do innych rodzajów rzeczywistości pozaempirycznej może być jednak również nośnikiem pamięci społecznej grupy lub stanowić wzór dla jej konstruowania i podtrzymywania. Dzieje się tak w przypadku rytuałów religijnych, które oprócz pełnienia swych zasadniczych funkcji służą wzbudzeniu określonej pamięci przeszłości i tworzą szkielet, na którym opierają się → wspomnienia wyznawców. Rytuały religijne stanowią przy tym wzór dla tych rytuałów świeckich, które bezpośrednio odwołują się do przeszłości historycznej.
Rytuał jest szczególnie istotnym nośnikiem pamięci zbiorowej z tego powodu, że ta ostatnia ma naturę performatywną: manifestuje się w specyficznych formach aktywności cielesnej i wymaga ich dla podtrzymania swego istnienia (Connerton 2012 [1989]; Bell 1992). Rytuały odgrywają kluczową rolę w podtrzymywaniu pamięci zbiorowej w społecznościach przedpiśmiennych (→ oralność). Mają w nich charakter publiczny, gdyż stanowią jedyny sposób upublicznienia zmiany statusu (np. rytuały przejścia). W społeczeństwach, które zapisują swoją wiedzę, rola rytuałów zmniejsza się i częściowo ogranicza do sfery prywatnej (Goody 2006 [1986]).
W socjologii Émile’a Durkheima (1858–1917) rytuał podtrzymuje pamięć → tradycji grupy, obejmującą kosmologię, system moralny i wizję historii. Ponadto odświeża on i wzmacnia najistotniejsze elementy świadomości zbiorowej. Podstawową funkcją rytuałów jest tu moralna → rekonstrukcja i umocnienie społeczeństwa: pobudzenie uczuć, jakie członkowie żywią w stosunku do swojej grupy, co dokonuje się przy okazji powiązania przeszłości z → teraźniejszością i jednostek ze zbiorowością, w wyniku którego powstają i utrwalają się jednostkowe i zbiorowe → tożsamości.
Maurice Halbwachs (1877–1945) rozumiał rytuał głównie w kontekście religijnym, jako zbiór gestów, słów i przedmiotów liturgicznych, utrwalonych w formie materialnej za pomocą ciągle powtarzanych działań, ujednolicanych dzięki zapisanej w księgach doktrynie, na straży której stoi wyspecjalizowany personel. Za sprawą swej powtarzalności i relatywnie niezmiennej postaci rytuały dokonują przeniesienia wydarzeń historycznych poza → czas, ukazując je jako egzemplifikacje wiecznych, niezmiennych zasad. W tym sensie stanowią elementy → społecznych ram pamięci i przyczyniają się do utrwalania i przekazywania bardziej zinstytucjonalizowanych form pamięci zbiorowej: → pamięci kulturowej i pamięci oficjalnej. Ich funkcją jest głównie socjalizacja do → wspólnot pamięci, wzmacnianie więzi społecznej i reprodukcja porządku społeczno-politycznego oraz tradycji kulturowej, a w rezultacie tożsamości ich uczestników (Halbwachs 2008 [1925]).
Szczególną rolę odgrywają w tym kontekście rytuały (praktyki) → upamiętnienia, świadomie odwołujące się do minionych wydarzeń. Chronią one przeszłość przed → zapomnieniem, czasami jednak stanowiąc ostrzeżenie przed jej powtórzeniem. Rytuały upamiętniające mogą zatem ukazywać teraźniejszość jako kontynuację przeszłości, mogą też jednak przedstawiać ją jako zdecydowanie odmienną (Feuchtwang 2010).
W podejściach współczesnych kładzie się nacisk na niski poziom uporządkowania, powtarzalności i → instytucjonalizacji działań o charakterze rytualnym oraz ich słabszy związek ze sferą symbolu i → mitu. Nowe podejście do badań terenowych w antropologii doprowadziło do uznania, że rytuały społeczności tradycyjnych nie są raz na zawsze ustalone, lecz zmieniają się i potrafią inkorporować rozmaite zapożyczenia (Goody 2006 [1986]). Podkreśla się też związek rytuału z → władzą, która wykorzystuje go w celach legitymizacyjnych, ale może też zostać pozbawiona prawomocności przez konkurencyjne działania rytualne, co prowadzi m.in. do zrytualizowanych → konfliktów pamięci, a także do wytworzenia odrębnych kultur pamięci, dzielących grupy będące ich nośnikami (Feuchtwang 2010).
Zdaniem współczesnych autorów więzi solidarności wytwarzane przez rytuał nie pociągają za sobą pełnej uniformizacji wierzeń i nie są trwałe. Przyjmuje się, że ludzie mogą w pewnym horyzoncie czasowym działać razem, nawet jeśli nie osiągnęli trwałego konsensusu w kwestii właściwej im pamięci zbiorowej czy innej formy transcendentnej rzeczywistości, do której odnoszą się ich działania. Te chwilowe konsensusy wytwarzają się poprzez zróżnicowane i zdecentralizowane akty komunikacji, w których ich uczestnicy negocjują swoje odmienne, a często antagonistyczne wizje przeszłości. Tym samym współczesne formy zrytualizowanych działań stanowią raczej ośrodek wytwarzania → pamięci komunikacyjnej niż kulturowej i odgrywają mniejszą rolę w podtrzymywaniu tożsamości zbiorowych.
Rytuał jest traktowany obecnie nie tylko jako sposób → pamiętania, lecz także jako „uporządkowana amnezja”, usuwająca z pamięci jednostkowe cechy upamiętnianego wydarzenia przez przekształcenie go w wydarzenie typowe, którego sens jest zgodny z uobecnianą w rytuale wizją przeszłości (tamże). Szczególną rolę odgrywają obecnie w tym kontekście rytuały upamiętniające dotyczące przeżytych w przeszłości → traum, w których przenika się państwowa → polityka historyczna i pluralizm pamięci różnych grup, dążenie do uznania → winy i → zadośćuczynienia oraz nowe formy → zapomnienia i → wyparcia. Jednocześnie rytuały związane z pamięcią ulegają komercjalizacji, stając się częścią → przemysłu pamięci produkującego wizje przeszłości jako towar do publicznej konsumpcji. Niemniej o tyle, o ile starają się one nadać historii znaczenie w odniesieniu do jej istotnych kryzysów, nadal zachowują wiele funkcji znanych ze społeczeństw tradycyjnych.
Sławomir Kapralski
Hasła pokrewne: tradycja, tożsamość, mit, upamiętnienie, kult
Bibliografia
Bell C. (1992), Ritual Theory, Ritual Practice, New York, Oxford: Oxford University Press.
Collins R. (2004), Łańcuchy rytuałów interakcyjnych, tłum. K. Suwada, Kraków: Nomos.
Connerton P. (2012), Jak społeczeństwa pamiętają, tłum. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Douglas M. (2007), Czystość i zmaza, tłum. M. Bucholc, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Feuchtwang S. (2010), „Ritual and memory”, w: S. Radstone, B. Schwarz (red.), Memory. Histories, Theories, Debates, New York: Fordham University Press, s. 281–298.
Geertz C. (2005), Interpretacja kultur: wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Goody J. (2006), Logika pisma a organizacja społeczeństwa, tłum. G. Godlewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Leach E. (2010), Kultura i komunikowanie: logiczna powiązań symbolicznych, tłum. M. Buchowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Misztal B.A. (2003), Theories of Social Remembering, Maidenhead, Philadelphia: Open University Press.
Sławomir Kapralski, Rytuał, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 444-446.
