Wywodzące się z łaciny (radix) i arabskiego (ra‘s) słowo „rasa” (oznaczające pierwotnie głowę lub korzeń) było używane już w średniowieczu w stosunku do rodów arystokratycznych oraz w hodowli koni. Okazjonalnie stosowano je też w odniesieniu do → narodów. W nauce zaczęło odgrywać poważniejszą rolę w XVII w., w historiograficznym sporze wokół początków Francji (Grabski 2003: 325–329). W XVIII w. rasa pojawiła się w naukach przyrodniczych, anatomii i antropologii, a kilku autorów, np. Johann Friedrich Blumenbach (1752–1840) i Karol Linneusz (1707–1778), sformułowalo podział na trzy lub cztery rasy ludzkie. Kwestią sporną wśród późniejszych antropologów było to, czy wszystkie należały do jednego gatunku (jak sądzili monogeniści), czy też wywodziły się z różnych (jak uważali poligeniści). Aż do drugiej połowy XIX w. rasa była obiektem zainteresowania przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, przede wszystkim medycyny i etnologii. Instytucjonalizacja antropologii fizycznej w Europie Zachodniej zaczęła się w latach 60. XIX w. Czołowym reprezentantem tej dziedziny był Rudolf Virchow (1821–1902). Antropologia fizyczna charakteryzowała się scjentyzmem (za cel badań uważano gromadzenie i klasyfikację danych) i była liberalna (unikano budowania hierarchii ras i nie wprowadzano rozróżnień wewnątrz rasy białej, ponadto wierzono w decydujący wpływ środowiska, a nie dziedziczenia na cechy antropologiczne). Równolegle rozwijała się ideologia rasistowska, związana z kolonializmem i skoncentrowana na różnicach między białymi a „kolorowymi”. W drugiej połowie XIX w. popularność zdobyły teorie rasowe głoszące wyższość specyficznej formy europeidów – wywodzonej ze Skandynawii rasy nordyckiej, utożsamianej niekiedy z Aryjczykami. Czołowym przedstawicielem tej ideologii był Arthur de Gobineau (1816–1882). Pod koniec XIX w. antropolodzy fizyczni przyjęli teorię ewolucji. Wraz z odkrytymi ponownie na początku XX w. prawami Mendla wpłynęła ona na sposób rozumienia „rasy”. Zaczęło wówczas dominować zarówno wśród zwolenników różnych form rasizmu, jak i antropologów fizycznych przekonanie o zasadniczej roli dziedziczenia. Paradoksalnie darwinizm ułatwił przeniknięcie do nauk o rasie ideologii nordyckiej, także opartej na założeniu o prymacie dziedziczenia nad wpływem środowiska (Hannaford 1996). Kombinacja elementów doktryn rasistowskich i instrumentarium antropologii fizycznej nazywana Rassenkunde była w nazizmie kluczową nauką i jednym z ideologicznych fundamentów państwa. Klęska III Rzeszy ograniczyła zasięg oddziaływania koncepcji rasowych. Dzisiejsze nauki przyrodnicze odeszły od ich stosowania w odniesieniu do ludzi. Przypadek odrębny stanowią Stany Zjednoczone, gdzie – mimo krytyki profesjonalnych antropologów – rasa (race) wciąż jest jedną z kategorii opisu tożsamości mieszkańców, podobnie jak pochodzenie etniczne. Przynależność do konkretnej rasy jest ustalana na podstawie deklaracji jednostki, a nie obiektywizujących badań antropologicznych.
Rasa w → kulturach pamięci była narzędziem budowania → tożsamości grupowej i nieprzekraczalnej – bo biologicznej – bariery oddzielającej od innych grup. Zakorzenienie doktryn rasowych w naukach przyrodniczych czyniło z rasy narzędzie pozornie bardziej obiektywne niż naród. Pojęcie rasy sygnalizowało historyczną jedność i genetyczne pokrewieństwo członków wspólnoty. Opisując mechanizm wiary w „dziedzictwo krwi”, Stanisław Ossowski (1897–1963) zauważał, że „mit krwi stabilizuje dziedzictwo kulturowe: skoro krew się nie zmienia, nie powinno się zmieniać to wszystko, co jest tej krwi w «naturalny» sposób przyporządkowane” (Ossowski 1966: 203). Zgodnie z założeniem o prymacie dziedziczności wierzono, że pierwotni przedstawiciele poszczególnych nacji reprezentowali zbliżony typ antropologiczny, czyli że m.in. byli do siebie podobni. Podobieństwa doszukiwano się również w psychice i charakterze.
Inne źródło atrakcyjności pojęcia „rasa” stanowi estetyka. Trwałym elementem hierarchii rasowych jest bowiem wartościowanie wyglądu zewnętrznego, widoczne w takich określeniach rasy nordyckiej, jak „ludzie światła” (Mosse 1978: 31). Ta cecha pojęcia „rasa” okazuje się najtrwalsza w sytuacji, gdy identyfikacja z grupą może nastąpić na podstawie pobieżnej obserwacji (różnica koloru skóry, średniego wzrostu itp.). Z kolei popularne na przełomie XIX i XX w. podziały wewnątrz „rasy białej”, często oparte na szczegółowych danych antropometrycznych, nie wykazują podobnej żywotności.
Obecnie pojęcie „rasa” funkcjonuje na dwóch płaszczyznach: w formie rudymentów będących częścią kultury masowej – np. w odwołującym się do XIX-wiecznych wizji średniowiecza świecie fantasy (Schwarz 2003), oraz w dyskursie politycznym – szczególnie w kontekście rzekomego konfliktu cywilizacyjnego ze światem islamu. W wypowiedziach przedstawicieli zachodniego konserwatyzmu konflikt kulturowy powiela motywy typowe dla ideologii rasowych przełomu XIX i XX w. Stąd w opisie zjawiska migracji i konfliktów w społeczeństwach wielokulturowych pojawia się określenie „rasizm kulturowy” (Geulen 2007: 113–119). Szczególną rolę odgrywa rasa w badaniach nad północnoamerykańskimi kulturami pamięci. Jako część składowa tożsamości grupowej (analogiczna np. do płci kulturowej czy kategorii wiekowych) służy w nich do (auto)definicji podmiotu pamięci zbiorowej.
Maciej Górny
Hasła pokrewne: ciało, dziedzictwo, genealogia, historia, naród, Zagłada
Bibliografia
Geulen Ch. (2007), Geschichte des Rassismus, Bonn: Bundeszentrale für Politische Bildung.
Górny M. (2013), „Origines Ariacae. Wpływ nauk o rasie na kultury pamięci”, w: R. Traba, H.H. Hahn (red.), M. Górny, K. Kończal (współpraca), Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. IV: Refleksje metodologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 305–318.
Grabski A.F. (2003), Dzieje historiografii, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Hannaford I. (1996), Race. The History of an Idea in the West, Washington DC: Woodrow Wilson Center Press.
Mead M. i in. (red.) (1969), Science and the Concept of Race, New York: Columbia University Press.
Mosse G.L. (1978), Rassismus. Ein Krankheitssyndrom in der europäischen Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts, Königstein im Taunus: Athenäum.
Ossowski S. (1966), Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Popowicz K. (2009), Lamarkizm społeczny a rasizm i eugenika we Francji, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Schwarz G. (2003), Jungfrauen im Nachthemd – blonde Krieger aus dem Westen. Eine motivpsychologisch-kritische Analyse von J.R.R Tolkiens Mythologie und Weltbild, Würzburg: Königshausen & Neumann.
Maciej Górny, Rasa, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 420-421.
