W starożytności pamięć uznawana była za jedną z władz umysłowych, powiązaną z muzą Mnemozyne. Współczesne ujęcia nawiązują niekiedy do tego sposobu myślenia, traktując ją jako jedną ze zdolności. Częściej pamięć traktowana jest jako proces odpowiedzialny za kodowanie, przechowywanie i odtwarzanie informacji, które mogą dotyczyć zarówno → przeszłości, jak i → przyszłości (pamięć prospektywna). Można wyodrębnić dwie formy pamięci – deklaratywną i niedeklaratywną. Pamięć niedeklaratywna, zwana też proceduralną, obejmuje zespół wyuczonych zasad i reguł pozwalających na wykonywanie różnych działań. Mogą to być działania motoryczne, takie jak pływanie, oraz umiejętności umysłowe w rodzaju pisania czy dodawania. Zawartość pamięci niedeklaratywnej nie jest dostępna świadomości. Pamięć ta może zostać uruchomiona tylko w specyficznych sytuacjach: człowiek może pływać tylko wtedy, kiedy znajdzie się w wodzie. Natomiast pamięć deklaratywna dotyczy faktów i zdarzeń, jest dostępna świadomości i można przywoływać ją w różnych sytuacjach. Jednostka może kontrolować, czy zawartość pamięci deklaratywnej zostanie ujawniona oraz czy ujawniane treści są zgodne z rzeczywistością. W wiedzy potocznej za pamięć uznaje się częściej pamięć deklaratywną.
Pamięć semantyczna i epizodyczna
W pamięci deklaratywnej można wyodrębnić pamięć semantyczną i epizodyczną. Pamięć semantyczna ma charakter kategorialny, dotyczy faktów i zorganizowana jest pojęciowo. Pamięć epizodyczna odnosi się do zdarzeń, które cechują się rozciągłością czasową. Trzy wymienione wyżej rodzaje pamięci pojawiają się kolejno w rozwoju i jednostki, i gatunku. Endel Tulving uważa, że najwcześniejsza jest pamięć niedeklaratywna, na niej nadbudowuje się pamięć faktów, a relatywnie najpóźniej pojawia się pamięć epizodyczna, czyli pamięć zdarzeń (Tulving 2002). Pionierem eksperymentalnych badań nad pamięcią był Hermann Ebbinghaus (1850–1909). Prowadził je na samym sobie, a wyniki przedstawił w 1885 roku.
Zasady rządzące pamięcią
Funkcjonowaniem pamięci rozumianej jako proces rządzi siedem podstawowych zasad (Kihlstrom 1996). Odnoszą się one do poszczególnych faz procesu pamięciowego, czyli kodowania, przechowania i wydobywania. Kodowanie informacji to rejestrowanie ich w systemach poznawczych. Zgodnie z zasadą organizacji jest ono tym łatwiejsze, w im większym stopniu poszczególne elementy są ze sobą powiązane. Dowodzi tego łatwiejsze zapamiętywanie materiału, który jednostka może uporządkować ze względu na różne kryteria. Zasada wypracowania (elaboracji) stwierdza, że kodowanie jest łatwiejsze, kiedy nowe informacje pasują do już posiadanej wiedzy. Osoba znająca daty panowania Napoleona łatwiej zapamięta datę bitwy pod Austerlitz. Podczas kodowania występuje proces asymilacji, czyli wbudowywania nowych informacji w już istniejącą wiedzę. Niekiedy wcześniejsza wiedza utrudnia kodowanie nowych informacji w pamięci (interferencja proaktywna), w innych sytuacjach nowe informacje mogą natomiast zaburzać dotychczasową wiedzę (interferencja retroaktywna). Nowe informacje na temat jakiegoś zdarzenia historycznego mogą modyfikować wiedzę dotyczącą motywacji przywódców odpowiedzialnych za podjęcie pewnych decyzji. Podczas kodowania informacje podlegają przekształceniu, w wyniku czego lepiej pamięta się ich treść, podczas gdy ich forma i → źródło wcześnie ulegają zatarciu. I tak, ludzie pamiętają numer telefonu podany przez inną osobę, a dość szybko zapominają jej głos.
→ Czas przechowania ujemnie wpływa na pamięć (zasada zależności od czasu). Najczęściej → zapominanie przebiega zgodnie z krzywą Ebbinghausa, tj. bezpośrednio po zakodowaniu materiału zapominanie przebiega bardzo szybko, później natomiast tempo to maleje (Ebbinghaus 1885). Zależność ta obowiązuje przede wszystkim w odniesieniu do materiału o słabym stopniu organizacji, jednak podobne efekty dają się zaobserwować, acz w znacznie mniejszym stopniu, w wypadku materiału zorganizowanego.
W fazie wydobycia następuje wyszukiwanie → śladu pamięciowego. Nie zawsze kończy się ono sukcesem, choć informacja może przez cały czas znajdować się w pamięci – mówi o tym zasada dostępności. Oznacza to, że pamięć nie działa jak magnetofon, a warunkiem wydobycia jest posiadanie lub skonstruowanie odpowiedniej liczby ścieżek dostępu do danych pamięciowych. Zgodnie z zasadą zależności od wskazówek wydobycie jest tym łatwiejsze, im większą liczbą wskazówek się dysponuje. Łatwiej przypomnieć sobie datę publikacji jakiegoś utworu, jeśli wiadomo, jaki nurt literacki dzieło to reprezentuje. Istotnym czynnikiem decydującym o dostępności informacji znajdujących się w pamięci jest podobieństwo wskazówek obecnych w fazie ich kodowania oraz w fazie odtwarzania – mówi o tym zasada specyficzności kodowania. Wynika z tego, że najłatwiej będzie odtwarzać informacje w takiej samej sytuacji, w jakiej zostały przyswojone. Dostępność informacji zawartych w pamięci zależy od posiadanej wiedzy ogólnej, specyficznej oraz od żywionych przekonań i oczekiwań. Ludzie łatwiej przypominają sobie informacje zgodne z ich przekonaniami i oczekiwaniami – mówi o tym zasada przetwarzania opartego na schematach.
Z powyższych zasad wynika, że pamięć jakiegokolwiek zdarzenia i faktu jest amalgamatem informacji pochodzących nie tylko z pamięci, lecz także z przekonań i przypuszczeń jednostki oraz z jej otoczenia. Silny wpływ na to, jakie informacje odtwarza dana osoba, wywiera jej otoczenie społeczne. Może ono zniekształcać pamięć jakiegoś zdarzenia lub doprowadzać do odtwarzania informacji, z którymi jednostka nigdy się nie zetknęła. Syndrom → pamięci fałszywej unaocznił, że zmiany zawartości pamięci mogą przebiegać w sposób niekontrolowany przez jednostkę i może ona nie zdawać sobie sprawy z tego, że przywołuje informacje, z którymi nigdy się nie zetknęła. Fałszywa pamięć łatwo pojawia się wtedy, kiedy człowiek ma dostęp do danych obrazowych, rzekomo wskazujących na to, co się kiedyś zdarzyło. Badania wykazały, że pamięć bezpośrednich świadków ataku na World Trade Center została w znacznym stopniu ukształtowana przez krótkie przekazy telewizyjne. Studenci amerykańscy uważali, że okres, jaki minął między uderzeniem pierwszego samolotu w wieżowiec WTC a jego zawaleniem się, był znacznie krótszy aniżeli w rzeczywistości. Błąd taki pojawiał się nawet u studentów Uniwersytetu w Nowym Jorku, którzy mogli słyszeć odgłosy katastrofy (Pezdek 2006).
Działanie pamięci semantycznej i epizodycznej oparte jest na nieco innych mechanizmach (Tulving 2002). Pamięć semantyczna dotyczy faktów i możliwe jest sprawdzenie poprawności odtwarzanych informacji. Pamiętając fakty, ludzie na ogół nie wiedzą, gdzie i kiedy zetknęli się z tymi informacjami, ani z jakiego źródła one pochodzą. Badania nad monitorowaniem źródła informacji wskazują, że szybciej zapomina się informacje na temat źródła niż te na temat faktów. Wykorzystywane jest to jako technika modyfikowania zawartości pamięci: częste powtarzanie informacji („technika zdartej płyty”) pochodzących z mało wiarygodnego źródła może doprowadzić do przekonania, że coś wydarzyło się naprawdę. W wypadku pamięci semantycznej zależność przywoływanych informacji od kontekstu jest niewielka.
Pamięć epizodyczna dotyczy zdarzeń cechujących się rozciągłością w czasie. Obejmuje informacje o przestrzenno-czasowej lokalizacji zawartych w niej danych – ludzie wiedzą, gdzie i kiedy zetknęli się z danym zdarzeniem. Informacje przechowywane w tej pamięci są wrażliwe na kontekst społeczny towarzyszący odtwarzaniu – efekt audytorium sprawia, że to samo zdarzenie będzie inaczej odtwarzane w grupach o różnych poglądach czy preferencjach politycznych. Natomiast kryteria poprawności odtworzenia jakiegoś zdarzenia mogą bazować albo na źródłach zewnętrznych (np. zapisach w dokumentach), najczęściej jednak odwołują się do innych zapisów pamięciowych (→ wspomnień innych osób, które uczestniczyły w danym zdarzeniu). Kryterium zewnętrzne jest więc tak samo trafne jak zapis, którego trafność próbuje się określić.
Pamięć operacyjna i trwała
Dawny podział na trzy rodzaje pamięci: ultrakrótką, krótkotrwałą i trwałą, został zastąpiony przez podział na pamięć operacyjną i trwałą. Koncepcja pamięci operacyjnej zaproponowana przez Alana Baddeleya i Grahama Hitcha (1974) przeszła znaczną ewolucję. Pamięć operacyjna przechowuje informacje przez krótki czas i ma niewielką pojemność. Nie tylko pełni krótkotrwale funkcje mnemiczne, lecz także jest miejscem, w którym wykonywane są różne operacje poznawcze. Decyduje o tym, na jakich danych zostanie skupiona uwaga człowieka, jakie zostaną uznane za ważne oraz które z nich zapamiętamy w sposób trwały. W pamięci operacyjnej tworzone są strategie kodowania i odtwarzania informacji. Specyficzną grupę tych strategii stanowią → mnemotechniki. Pamięć operacyjna wyszukuje potrzebne informacje nie tylko w systemie wiedzy jednostki, lecz także sięgając do wskazówek zewnętrznych.
Pamięć trwała ma bardzo dużą pojemność i pozwala przechować informacje przez długi czas. W przeciwieństwie do pamięci operacyjnej, której zawartość dostępna jest przez cały czas, gdy znajdujemy się w stanie świadomości, informacje z pamięci trwałej muszą być wydobywane. Z uwagi na konieczność przeszukiwania dużych ich zbiorów, procesy wydobycia mogą przebiegać dość wolno. Czasami niepowodzenie w tym zakresie jest interpretowane jako bezpowrotna utrata danej informacji: o tym, że tak nie jest, świadczy zjawisko, o którym mówimy „mam to na końcu języka”; polega ono na tym, że człowiek ma poczucie, iż zna pewną informację, choć w danym momencie nie potrafi jej przywołać. Zwykle po jakimś czasie pozornie zapomniana informacja pojawia się samorzutnie w pamięci. Analogiczne efekty występują w przypadku pamięci ukrytej: kiedy po zetknięciu się z daną informacją człowiek zostanie poproszony o jej odtworzenie i nie udaje mu się tego zrobić, wystarczy niewielkie „pchnięcie” (np. pierwsza litera poszukiwanego wyrazu) i prośba, by ktoś podał pierwsze skojarzenie z tą literą, aby poprawnie odtworzyć poszukiwane słowo.
Obecnie przyjmuje się zazwyczaj, że pamięć ma charakter względnie jednolity: zaktywizowaną część pamięci trwałej określa się mianem pamięci operacyjnej albo roboczej. Przepływ informacji między tymi dwoma rodzajami pamięci następuje w obu kierunkach: kodowanie to w istocie przesyłanie informacji z pamięci operacyjnej do trwałej, natomiast ruch w przeciwnym kierunku ma miejsce w przypadku wydobywania informacji.
Pamięć autobiograficzna
Szczególną formą pamięci trwałej jest pamięć autobiograficzna (→ biografia). Jest to pamięć osobistej przeszłości jednostki. Zawiera zarówno elementy semantyczne odnoszące się do takich faktów, jak data urodzenia, narodowość czy związki z określonymi regionami geograficznymi, jak też elementy epizodyczne, dotyczące zdarzeń, w których jednostka uczestniczyła lub których była → świadkiem. W skład zapisu zdarzeń wchodzą informacje na temat danej czynności, osoby ją podejmującej, adresata tej czynności oraz obiektu, za pomocą którego była ona wykonywana. Zgodnie z jedną z najbardziej znanych koncepcji pamięci autobiograficznej sformułowaną przez Martina Conwaya i Christophera Pleydella-Pearce’a obejmuje ona dwie niezależne struktury (Conway, Pleydell-Pearce 2000). Jedna zawiera zbiory informacji cechujących się różnym poziomem ogólności (pamięć: okresów życia, zdarzeń ogólnych oraz zdarzeń specyficznych), druga zaś to proces konstruowania wspomnień autobiograficznych z dostępnych informacji. Za konstruowanie wspomnień odpowiedzialne jest Ja robocze, stanowiące odpowiednik pamięci roboczej, z tą różnicą, że operuje ono na informacjach odnoszących się do danej jednostki. Informacje zawarte w pamięci autobiograficznej zacierają się w miarę upływu czasu, a wielkość tych zmian zależy od rozmaitych czynników. Najbardziej odporne na stratę są informacje o wysokim poziomie ogólności (np. dotyczące przebiegu kariery szkolnej), nieco łatwiej zapominane są informacje na temat zdarzeń bardziej szczegółowych, takich jak klasówki, najbardziej zaś podatne na utratę są informacje specyficzne, dotyczące np. pogody w dniu egzaminu maturalnego.
W pamięci autobiograficznej występują trzy specyficzne zjawiska: amnezja dziecięca, efekt świeżości oraz → reminiscencja. Amnezja dziecięca polega na braku informacji z pierwszych trzech lat życia – granice objętego nią okresu są płynne i zależą od rodzaju zapamiętywanych zdarzeń. Efekt świeżości sprawia, że gros wspomnień stanowią wspomnienia z najbliższej przeszłości. Natomiast efekt reminiscencji sprowadza się do większej łatwości przywoływania wspomnień pochodzących z okresu drugiej i trzeciej dekady życia. Wynika z tego, że informacje z okresu adolescencji i wczesnej dorosłości są poznawczo uprzywilejowane i niejako niezgodne z ogólnymi prawidłowościami dotyczącymi zapominania. Badania wykazały, że wskutek działania efektu reminiscencji ludzie lepiej przywołują również zdarzenia publiczne, które miały miejsce w specyficznych okresach ich życia. W pamięci autobiograficznej dominują wspomnienia zdarzeń pozytywnych, co świadczy o tym, że podczas przywoływania łatwiej dotrzeć do takich wspomnień. Czasami łatwy dostęp do danych pamięciowych nie gwarantuje, że dane te dokładnie odzwierciedlają to, co faktycznie kiedyś się zdarzyło. Pamięć fleszowa, która subiektywnie cechuje się dużą wyrazistością i dokładnością, w wielu wypadkach zawiera niemało zniekształceń.
Dysfunkcje pamięci
Dzieli się je na dwie duże grupy: dysfunkcje związane z pomijaniem oraz dysfunkcje związane ze zniekształcaniem. Do pierwszej należą nietrwałość, roztargnienie i blokowanie, do drugiej zaś błędna atrybucja, podatność na sugestię, tendencyjność i uporczywość. Nietrwałość to zapominanie; roztargnienie można wyjaśnić jako błąd w funkcjonowaniu pamięci operacyjnej, w wyniku którego informacja potencjalnie dostępna jednostce nie została zarejestrowana w systemie pamięci trwałej. Blokowanie to niemożność przywołania zarejestrowanej w pamięci informacji (wspomniane zjawisko „mam to na końcu języka”). Zjawisko błędnej atrybucji polega na opacznej interpretacji źródła, z którego pochodzą informacje dostępne jednostce: dobrym przykładem jest déjà vu, w wypadku którego człowiek traktuje jako znane informacje, z którymi nigdy się nie zetknął. Podatność na sugestię sprawia, że dodatkowe informacje zewnętrzne modyfikują zapisy pamięciowe. Tendencyjność pamięci sprowadza się do większej dostępności pewnych informacji, np. zgodnych z wartościami jednostki albo mających pozytywny znak afektywny. Uporczywość powoduje, że pewne informacje pojawiają się w świadomości człowieka wbrew jego woli – przykładem służą tu luminacje, czyli rodzaj obsesyjnych myśli charakteryzujący się ciągłymi wątpliwościami co do jakości i faktu wykonanych czynności (Schacter 2003 [2001]).
Pamięć dotyczy nie tylko zdarzeń, które miały miejsce w przeszłości, lecz także planów przyszłych działań. Jest to pamięć prospektywna, uruchamiana przez dwojakiego rodzaju sygnały: sytuacyjne, takie jak dźwięk budzika sygnalizujący konieczność wstania z łóżka i przygotowania się do pracy, albo czasowe, wskazujące, że o określonej godzinie należy wykonać jakąś czynność. Pewna część procesów pamięci prospektywnej uruchamiana jest w sposób automatyczny i człowiek ma przekonanie, że jakiś zamiar nagle pojawił się w jego świadomości, a pewna część – w sposób świadomy – w tym przypadku powtarzamy sobie, że danego dnia musimy uregulować rachunki.
Biologiczne podłoże pamięci
Funkcjonowanie pamięci związane jest aktywnością mózgu, nie udało się jednak znaleźć „ośrodka pamięci”. Informacje zapisywane są w samoorganizujących się i elastycznych sieciach neuronalnych. Dane na temat mózgowych mechanizmów pamięci pochodzą z dwóch źródeł – badań osób ze zlokalizowanym uszkodzeniem mózgu oraz badań wykorzystujących techniki neuroobrazowania (potencjały wzbudzone w zapisie EEG, fRMI, tomografia pozytronowa). Techniki te pozwalają uzyskać coraz bardziej precyzyjne informacje o tym, jakie okolice mózgu są aktywne w czasie kodowania i odtwarzania, niemniej wynikom wciąż brakuje jednoznaczności. Wiadomo, że uszkodzenie hipokampa – jednej ze struktur podkorowych – w znacznym stopniu ogranicza zapamiętywanie nowych informacji. Wykryto również zjawisko lateralizacji zapamiętywanych informacji: te odbierane przez jedną półkulę były lepiej przywoływane wtedy, kiedy jednostka otrzymywała polecenie przywoływania adresowane do tej półkuli. Tulving zaproponował model HERA (Hemispheric Encoding/Retrieval Asymmetry), zgodnie z którym obie półkule mózgu są asymetrycznie aktywizowane podczas kodowania i wydobywania informacji z pamięci semantycznej i epizodycznej (Tulving 2002). Podczas kodowania informacji w pamięci epizodycznej silniej zaktywizowana jest lewa kora przedczołowa, natomiast przy wydobywaniu informacji z tej pamięci – prawa kora przedczołowa. Odwrotna sytuacja występuje w wypadku pamięci semantycznej – z kodowaniem silniej związana jest aktywizacja prawej kory przedczołowej, a z wydobywaniem informacji semantycznych – lewej.
Wiedza na temat pamięci wykorzystywana jest praktyce, np. w analizie zeznań świadków (Memon, Vrij, Bull 2003). Opracowano techniki pozwalające na zmniejszenie liczby popełnianych przez nich błędów – jedną z nich jest wywiad poznawczy. Wiedza na temat pamięci wykorzystywana jest także w rehabilitacji osób z zaburzeniami pamięci.
Tomasz Maruszewski
Hasła pokrewne: biografia, mnemotechnika, pamięć fałszywa, reminiscencja, świadectwo, wspomnienie
Bibliografia
Baddeley A.; Hitch G. (1974), „Working memory”, w: G. Bower (red.), The Psychology of Learning and Motivation, t. VIII, New York: Academic Press, s. 47–89.
Conway M., Pleydell-Pearce Ch. (2000), „The construction of autobiographical memories in the self-memory system”, Psychological Review, 107 (2), s. 261–288.
Douve D. (2010), Fabryka nostalgii. O fenomenie pamięci wieku dojrzałego, tłum. E. Jusewicz-Kalter, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Ebbinghaus H. (1885), Über das Gedächtnis, Leipzig: Luncker.
Jagodzińska M. (2008), Psychologia pamięci. Warszawa: Helion.
Kihlstrom J. (1996), „Memory research: The convergence of theory and practice”, w: D. Herrman i in. (red.), Basic and Applied Memory: Theory in Context, t. I, Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum, s. 5–25.
Maruszewski T. (2005), Pamięć autobiograficzna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Memon A., Vrij A., Bull R. (2003), Prawo i psychologia, tłum. J. Radzicki, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Pezdek K. (2006), „Memory for the events of September 11, 2001”, w: L.-G. Nillson, N. Ohta (red.), Memory and Society, Hove: Psychological Corporation.
Schacter D. (2003), Siedem grzechów pamięci, tłum. E. Haman, J. Rączaszek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Tulving E. (2002), „Episodic memory. From mind to brain”, Annual Review of Psychology, 53, s. 1–25.
Tomasz Maruszewski, Pamięć indywidualna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 330-335.
