Nostalgia, gr. nostos („powrót”) oraz algos („ból”), pierwotnie oznaczała tęsknotę za domem rodzinnym lub → ojczyzną (ang. homesickness, fr. mal du pays) i była uważana za chorobę pochodzenia neurologicznego. Nostalgię jako „jednostkę chorobową” po raz pierwszy opisał w XVII w. szwajcarski lekarz Johannes Hofer (1669–1752), analizując stany emocjonalne kupców przebywających przez dłuższy czas poza domem. Hofer (McCann 1941) wymieniał m.in. takie objawy chorobowe nostalgii, jak powracające myśli o domu, → melancholię, bezsenność, anoreksję, utratę pragnienia, osłabienie, stupor, gorączkowanie itd., przypisując je diabolicznym siłom usytuowanym w mózgu. Aż do lat 70. XX w. nostalgia była traktowana jako zaburzenie psychiatryczne o zróżnicowanej genezie (biologicznej, środowiskowej, psychologicznej), której wspólny mianownik stanowiła tęsknota za utraconym domem. Z czasem pojęcie nostalgii zostało oderwane od pierwotnego znaczenia i zaczęło oznaczać zabarwiony emocjonalnie powrót w myślach do wydarzeń i sytuacji z → przeszłości.
W ujęciu psychologicznym nostalgia rozumiana jest obecnie jako emocja wywołana powrotem w myślach do wydarzeń z przeszłości. Nostalgię bada się albo eksperymentalnie, prosząc ludzi o przywołanie → wspomnień z przeszłości i analizując ich konsekwencje psychologiczne, albo metodami kwestionariuszowymi, diagnozującymi indywidualną skłonność do przeżywania nostalgii. Przykładem jest Skala Podatności na Nostalgię (Index of Nostalgia Proneness; Holak, Havlena, Matveev 2006). Emocja nostalgii może być negatywna (smutek towarzyszący przekonaniu o bezpowrotnej stracie), pozytywna (słodycz towarzysząca myślowemu powrotowi do szczęśliwych wydarzeń w przeszłości), a także ambiwalentna („słodko-gorzka”). Zmienił się sposób rozumienia psychologicznej funkcji nostalgii: z jednostki chorobowej na emocję konstruktywną. Socjolog Fred Davis (1925–1992) sformułował hipotezę, że nostalgia zostaje uruchomiona w wywołanej zmianą życiową sytuacji przerwania ciągłości i służy jej przywróceniu (Davis 1979). Do hipotezy tej nawiązują socjologowie (Wilson 2005), a także duży program badawczy zespołu psychologów kierowany przez Constantinesa Sedikidesa. Nostalgia jest tu traktowana jako emocja w większości pozytywna z elementami goryczy, uruchamiana albo przez bodźce zewnętrzne (przedmioty z przeszłości, osoby) albo w wyniku świadomej refleksji, najczęściej zainicjowanej zmianą życiową. Badania pokazują, że nostalgiczny powrót w myślach do pozytywnej przeszłości pełni trzy funkcje: 1) umacnia → tożsamość jednostki; 2) nadaje życiu człowieka sens; 3) umacnia więzi społeczne. Nostalgia chroni przed lękiem przed śmiercią (uruchamia się w sytuacji uświadomienia sobie własnej śmiertelności). Związana jest z optymistycznym schematem autonarracyjnym, w którym własne życie postrzegane jest w kategoriach postępu, a nie upadku (Sedikides i in. 2008).
Wyniki empiryczne dostarczają mieszanych dowodów na tezę o roli nostalgii w przywracaniu przerwanej ciągłości, częściowo je potwierdzając, a częściowo im zaprzeczając. Aarti Iyer i Jolanda Jetten wykazały, że nostalgia pełni funkcję pozytywną (pozwala na radzenie sobie z przeciwieństwami) jedynie u tych osób, które cechuje silna tożsamość i zdolność wytworzenia poczucia ciągłości. W sytuacjach, w których poczucie takie nie może zostać wytworzone z powodu albo braku odpowiednich zasobów psychologicznych, albo nieodwracalnej zmiany na gorsze, nostalgia utrudnia radzenie sobie z nową rzeczywistością (Iyer, Jetten 2001). Również Sedikides z zespołem pokazali, że emocja ta pełni funkcje przenośnika poczucia ciągłości jedynie u osób szczęśliwych, a nie u nieszczęśliwych. Dowodów na zróżnicowany charakter i funkcje nostalgii dostarczają polskie badania nad nostalgią za PRL-em w reprezentatywnej próbie Polaków pamiętających okres komunizmu. Wyodrębniły się dwa wzorce nostalgii: „tęsknota” za utraconym złotym okresem życia oraz „zainteresowanie przeszłością” połączone z pozytywną oceną współczesności. Jedynie drugi rodzaj nostalgii powiązany był z optymistycznym schematem autonarracji i subiektywnym poczuciem ciągłości grupowej, co potwierdza tezę, że nostalgia może pełnić funkcje konstruktywne, ale nie musi (Prusik 2010).
W literaturze występują różne podziały nostalgii. Wyróżnia się nostalgię „kolektywną”, której nośnikiem są kolektywnie podzielane symbole grupy (np. flaga narodowa), oraz nostalgię „prywatną”, związaną z pamięcią autobiograficzną (→ autobiografia) człowieka (Davis 1979); nostalgię „historyczną”, czyli myślowy powrót do przeszłości wcześniejszej niż indywidualne → doświadczenie jednostki, oraz nostalgię „personalną”, obejmującą wspomnienia z indywidualnej → biografii człowieka (Stern 1992); nostalgię jako próbę odzyskania „prawdy” historycznej (restorative nostalgia) oraz nostalgię jako refleksję nad przemijaniem (reflexive nostalgia; Boym 2002). Robert M. Schindler i Morris. B. Holbrook wyróżnili nostalgię jako preferencję rzeczy o walorach historycznych (liking-of-antiques) oraz przekonanie o wyższości → czasu minionego nad → teraźniejszością (decline; Schindler, Holbrook 2003). Aktualnie szeroko zakrojone są badania dotyczące roli nostalgii w preferencjach konsumenckich (np. dotyczących produktów znanych z młodości). [ML, MP]
Kulturowe odwołania do emocji, jakie zawiera pojęcie nostalgii, można odnaleźć już u Homera (VIII w. p.n.e.). Parafrazując słowa Michela de Montaigne’a (1533–1592) o melancholii, można powiedzieć, że nostalgia leży nie w naturze rzeczy, a w zapatrywaniu, nie jest więc właściwością przedmiotu, lecz → afektem. Mówiąc o nostalgii, mówimy o percepcji przeszłości. Wrażliwość nostalgiczna odwołuje się do empatii, do języka uczuć, do tego, co umyka racjonalizacji. Nadrzędną cechą wrażliwości nostalgicznej są iluzja i obietnica, że przeszłość powróci jako echo estetyczne i jako → aura tej przeszłości. Sama zaś jej reprezentacja, obiekt, → fotografia, obraz filmowy (→ film), tekst literacki (→ literatura), itd. – odgrywa w tym przypadku jedynie rolę → medium przeszłości, w którym wszystko, co naprawdę drogie i istotne, znajduje się poza nim. Liczą się przede wszystkim uczucia związane z doświadczaniem owej przeszłości. Estetyka reprezentacji jest zmącona: to piękno, które rodzi melancholię, przyjemność, która sprawia ból. Wpisuje się więc w estetykę wzniosłości. Dla Immanuela Kanta (1724–1804) wzniosłe jest to, co nieprzedstawialne, tzn. to, co dając się pomyśleć, nie pozwala się uobecnić w przedstawieniu powstałym w → wyobraźni i zarazem przypomnieniu. Owo fiasko reprezentacji, spowodowane dysonansem między tym, co może być uchwycone pojęciowo, a tym, co może być wyobrażone i przedstawione, powoduje ból. Jest to jednak ból przyjemny, rodzaj wzruszenia, który charakteryzuje patos albo trwoga (w przeciwieństwie do spokojnego odczuwania piękna, gdzie obie władze poznawcze – umysł i wyobraźnia – pozostają w harmonii).
Filozofowie, psychologowie i historycy idei przyjmują, iż zadomowienie, niegdyś związane z geograficznie określonym miejscem do życia, dziś jest stanem umysłu. Utracona wioska rodzinna zostaje zinterioryzowana: boli nie utracone wczoraj, ale nieprzyjazne i obce dzisiaj − pisze Jean Starobinski w swoim klasycznym studium o nostalgii (Starobinski 1966). Nostalgik nie odnosi się już do utraconej ojczyzny, ale tęskni za światem, w którym nasze pragnienia były realizowane bez przeszkód, a więc za światem dzieciństwa i młodości (efekt → reminiscencji). Jego pragnienie kieruje się nie ku przedmiotowi, który chce odzyskać, ale ku czasowi niemożliwemu do odzyskania. Nostalgikowi chodzi nie tyle o utraconą przeszłość, ile o własne na jej temat wyobrażenia i uczucia z nimi związane. Dziś u genezy zjawiska leży → kult teraźniejszości i narcystyczna kultura „samozainteresowania”. To one powodują eksplozję nostalgii w kulturze masowej – liczy się tylko teraźniejszość, a tymczasem nostalgia jest symptomem nieprzystosowania. Nostalgia jest rewersem idei postępu, a boom myślenia lokującego ideał w przeszłości to następstwo porażki optymistycznej wiary w impuls modernizacji i wynik niezrealizowanych aspiracji → nowoczesności (stąd kariera nostalgii w państwach byłego bloku komunistycznego na skutek wygórowanych nadziei na szybką i udaną transformację po roku 1989 [Boym 2001]). Nostalgia jest także efektem znaczącej obecności traumatycznej → postpamięci i lęku społeczeństw postkapitalistycznych związanego z niepewnością → przyszłości. Jako symptom nieprzystosowania jest znakiem wygrywanym przez → sztukę elitarną i kulturę masową. Nostalgiczne piękno ma charakter demokratyczny, nostalgiczna wrażliwość bowiem jest udziałem każdego. Reprezentacje „nostalgiczne”, stanowiące aluzję do czegoś, co pozwala uobecnić się w sposób jedynie cząstkowy, partycypują w estetyce wzniosłości albo − jak w przypadku kiczu − pasożytują na niej. Również myśl ponowoczesna i sztuka postawangardowa odwołują się do pamięci nostalgicznej. Jak utrzymuje Jean-François Lyotard (1924–1998), zdetronizowany fallologocentryzm, ojciec wielkich → narracji pooświeceniowych, pozostawia po sobie nostalgię prawdy – niemożliwej do osiągnięcia, a piękno i sens dane nam w kontemplacji dzieła sztuki są jedynie echem i aluzją do czegoś, co samo w sobie nie pozwala się uobecnić (Lyotard 1984 [1979]). Także kariera fotografii ma przyczyny tyleż w obecnej fascynacji kulturą → archiwów, → świadectw i dokumentów, ile w obecności impulsu nostalgicznego. Zarówno Roland Barthes (1915–1980), jak i Susan Sontag (1933–2004) podkreślają, iż wyrywając fragment rzeczywistości ze strumienia czasu, fotografia umieszcza go w wiecznej teraźniejszości stanowiącej figurę całości, jedności i integralności bytu, stwarzając przy tym iluzję (Sontag powiada: fikcję) natychmiastowego dostępu do minionej rzeczywistości. Kadr pamięci, → pamiątka, może być traktowany jako alegoria, a więc reprezentacja, która za sprawą Waltera Benjamina (1892–1940) stała się jednym z podstawowych pojęć estetyki ponowoczesności. W eseju „Park centralny” [1938] Benjamin notował: „Kluczową figurą późnej alegorii jest pamiątka” – i dopowiadał, że jest to alegoria „obumarłego doświadczenia, które eufemistycznie zwie się przeżyciem” (Benjamin 1996: 403, 408). Dość długo wartościowana despektywnie nostalgia dziś traktowana jest jako repozytorium pozytywnie kwalifikowanych emocji służących budowaniu pamięci i tożsamości, zarówno jednostkowej, jak zbiorowej. [MZ]
Maria Lewicka, Monika Prusik, Marek Zaleski
Hasła pokrewne: aura, melancholia, pamiątka, wspomnienie, wyobraźnia
Bibliografia
Benjamin W. (1996), „Park centralny”, tłum. H. Orłowski, w: W. Benjamin, Anioł historii, red. H. Orłowski, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 389-411.
Boym S. (2001), The Future of Nostalgia, New York: Basis Books.
Boym S. (2002), „Nostalgia i postkomunistyczna pamięć”, tłum. L. Stefanowska,
w: M. Sznajderman (red.), Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Burszta W. (1997) „Nostalgia i mit”, w: E. Domańska (red.), Historia: o jeden świat za daleko?, Poznań: Instytut Historii UAM.
Davis F. (1979), Yearning for Yesterday: A Sociology of Nostalgia, New York: The Free Press.
Holak S.L., Havlena W.J., Matveev A.V. (2006), „Exploring nostalgia in Russia: Testing the index of nostalgia-proneness”, European Advances in Consumer Research, 7, s. 195–200.
Iyer A., Jetten J. (2001), „What’s left behind: Identity continuity moderates the effect of nostalgia on well being and life choices”, Journal of Personality and Social Psychology, 101, s. 94–108.
Lyotard J.-F. (1984), The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, Minneapolis: University of Minnesota Press.
McCann W.H. (1941), „Nostalgia: A review of the literature”, Psychological Bulletin, 38, s. 165–182.
Prusik M. (2010), Raj utracony? Nostalgia za PRL-em – rola mechanizmów pamięci kolektywnej, niepublikowana praca doktorska, Uniwersytet Warszawski.
Schindler R.M., Holbrook M.B. (2003), „Nostalgia for early experience as a determinant for consumer preferences”, Psychology and Marketing, 20, s. 275–302.
Sedikides C. i in. (2008), „Nostalgia as enabler of self continuity” w: F. Sani (red.), Self Continuity, New York: Psychology Press, s. 227–239.
Starobinski J. (1966), „Le concept de Nostalgie”, Diogenes, 54, s. 81–103.
Chase M., Shaw C. (red.) (1989)), The Imagined Past, Manchester: Manchester University Press.
Stern B. (1992), „Historical and personal nostalgia in advertising text: The fin de siècle effect”, Journal of Advertising, 21, s. 11–22.
Wilson J.L. (2005), Nostalgia. Sanctuary of meaning, Lewisburg: Bucknell University Press.
Zaleski M. (2004), „Nostalgia, siostra melancholii”, w: M. Zaleski, Formy pamięci, Gdańsk: Słowo/Obraz terytoria, s. 11–29.
Maria Lewicka, Monika Prusik, Marek Zaleski, Nostalgia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 274-278.
