Z gr. kinesis – ruch, grapho – zapisywać, pojęcie odnoszone do szerokiego spektrum wytwarzania, rozpowszechniania, rzadziej także gromadzenia → filmów jako produktów instytucji kina (przemysłu filmowego). Jedna z podstawowych instytucji pamięci → nowoczesności oraz typowa dla XX w. rynkowa forma → instytucjonalizacji i zarządzania ruchomymi obrazami, jako część polityki i polityki kulturalnej regulowana ustawami i zarządzeniami, nieuchronnie podlega fluktuacjom społeczno-politycznym (np. monopol państwowy kinematografii Polski Ludowej 1945–1987, kinematografia producencka w USA). Obejmuje zarówno film jako podstawowy produkt tego przemysłu (→ nośnik pamięci), proces prowadzący od jego powstania (preprodukcja, produkcja, postprodukcja) do upowszechniania, wraz ze wszystkimi towarzyszącymi mu zjawiskami ekonomiczno-produkcyjnymi (rzadziej – z samymi kinami jako miejscem obcowania z filmami). Może być utożsamiana z kinem – w najszerszym pojęciu słowa – jako historycznie zdeterminowanym, przemysłowo zorganizowanym porządkiem technokulturowym ruchomych obrazów. W tym sensie wydatnie współtworzy i utrwala modele → ikonosfery (ikoniczne, ikonograficzne), mające istotne znaczenie dla kształtowania → pamięci popularnej. Podkreśla jednak głównie instytucjonalny, a nie artystyczno-estetyczny aspekt twórczości filmowej, zdominowany przez podległość infrastrukturalną typową dla każdej organizacji typu przemysłowego. Najpierw za sprawą kina, potem dzięki → telewizji, wreszcie poprzez → nowe media analogowe (wideo) i cyfrowe (→ digitalizacja) produkty kinematografii (filmy) stały się istotnymi tekstami → pamięci kulturowej końca XIX, całego XX i początku XXI w. – zarówno tej duchowej (filmy jako wytwory kultury i → sztuki), jak i materialnej (filmy jako wytwory techniki). Ponieważ filmy mają ograniczony „okres ważności” (od premiery do zejścia z ekranów kin nie mija na ogół rok), czeka je zwykle drugie „życie” w innych przekaźnikach, a istotną funkcję w tym procesie pełni ich składowanie w → archiwach filmowych, stanowiących zwykle część szerszych instytucji (najczęściej filmotek). Do czasu przełomu cyfrowego rolę bazowego i jedynego nośnika procesu rejestrowania i odtwarzania fotochemicznego zapisu ruchu (memogramu kina) odgrywała taśma filmowa, przechowująca obraz na światłoczułym nośniku. Dla kina w epoce nowych mediów charakterystyczna jest przemiana instytucji kinematograficznych w zintegrowany przemysł audiowizualny, obejmujący najpierw (od lat 70. do 90. XX w.) technologię wideo, a w dobie cyfryzacji głównie DVD i Blu-ray, wraz z ogromną gamą okołokinowych strategii reklamowo-promocyjnych sprawiających, że kinematografia stała się integralną częścią przemysłu rozrywkowego (ale także np. konsumpcyjnego), tworzącego dla filmu i kina szerszy niż tylko artystyczny → dyskurs społeczno-kulturowy. Media elektroniczne (głównie telewizja), jak i nowe media, wskutek nieustannej emisji filmów z jednej strony oraz ich powszechnej dostępności (a w wypadku mediów cyfrowych – oczekiwania w pogotowiu na „ściągnięcie”) – z drugiej, pracują na rzecz → kanonu kinematograficznego, konstytuując niezwykle aktywne mechanizmy memoryzacyjne kultury filmowej.
Ale kinematografia stanowi pamięć nie tylko filmów, lecz także polityki kulturalnej oraz decyzji ekonomicznych (reformy) wpływających na ich powstanie oraz rozpowszechnianie – od przebojów przemysłu filmowego począwszy (którego kwintesencją bywa tzw. kino kultowe), a na podległych restrykcjom politycznym „półkownikach” (filmach niedopuszczonych do dystrybucji), skończywszy. Chodzi w tym wypadku o pamięć filmu jako tekstu przemysłu filmowego, z wszelkimi parametrami technicznymi określającymi standardy kinematografii danego → miejsca i → czasu, wpisanymi w przekaz filmowy.
Pamięć kinematografii jako syndromu przemysłowego obejmuje również miejsca-plenery, obiekty architektoniczne, przedmioty oraz same fabryki wytwarzania filmów (wytwórnie i studia filmowe), które coraz częściej tematyzują funkcje memoryzacyjne zamiast produkcyjnych, stając się miejscami ekspozycji bądź inscenizowania pamięci kina (Cinecittà w Rzymie, Babelsberg pod Berlinem). Szczególnym przypadkiem tego rodzaju pamięci są np. strategie wystawiennicze ciągów dekoracyjnych (scenograficznych) na terenach wytwórni bądź pozostałości po dekoracjach w plenerze (Woltersdorf k. Berlina). Wspomnieć należy także o tematycznych hotelach filmowych (np. berliński Hollywood Media Hotel producenta Artura Braunera), dla których historia kina stanowi relikt o zabarwieniu kultowym, z dużą dozą stereotypizacji. Do grupy tej należą także wszelkie dokumenty z okresu sprzed produkcji i czasu samej produkcji filmu (werki z planu, scenariusze, scenopisy, notatki filmowców z okresu przed realizacją filmu i podczas realizacji, korespondencja producencka, kosztorysy, plany zdjęć itp.), pracujące na rzecz rekonstrukcji środowiska kinematograficznego, jak i materiał reklamowy (fotosy, plakaty, programy filmowe, reklama prasowa). Podobne strategie wzmacniają na ogół archiwalny walor dzieła filmowego, przypisują je do odpowiedniej epoki kina, → biografii twórczej filmowca itp., będąc tym samym efektem → pracy pamięci na rzecz historyzacji filmu i kina.
Ważny aspekt kinematografii w aspekcie pamięciologicznym stanowią strategie włączania filmów w obręb jednostek tematycznych wyższego rzędu, takich jak retrospektywy, przeglądy monograficzne, cykle edukacyjne bądź tematyczne festiwale. W ten sposób wpływają one także na historię i pamięć kinematografii, która je wydała (np. kina narodowego, europejskiego, amerykańskiego, archiwalnego, określonej wytwórni, danego okresu, chociażby transformacji ustrojowej w państwach socjalistycznych itp.), a kinematografia odradza się w formach cyklicznych, rytualizujących odbiór jej produktów w środowiskach nieswoistych dla klasycznych form jej funkcjonowania (→ muzea, galerie, sale widowiskowe, odtwarzacze cyfrowe itp.).
Andrzej Gwóźdź
Hasła pokrewne: archiwum, film, kanon, media pamięci, medium, nośniki pamięci, nowe media, pamięć popularna
Bibliografia
Adamczak M. (2010), Globalne Hollywood, filmowa Europa i polskie kino po 1989 roku. Przeobrażenia kultury audiowizualnej przełomu stuleci, Gdańsk: Słowo/Obraz terytoria.
Elsaesser T. (2005), European Cinema. Face to Face with Hollywood, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Gębicka E. (2006), Polska kinematografia po 1989 roku w kontekście transformacji ustrojowej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Holt J., Perren A. (red.) (2009), Media Industries. History, Theory, and Method, Chichester, West Sussex; Malden, MA: Wiley-Blackwell.
Zajiček E. (2009), Polska kinematografia w latach 1896–2005, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich.
Andrzej Gwóźdź, Kinematografia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 186-188.
