Z fr. mise en scène, w → teatrze w XIX w. we Francji oznaczała konkretyzację i uwidocznienie tekstu w → czasie i przestrzeni widowiska za pomocą środków interpretacji scenicznej. Związki inscenizacji z pamięcią mają bardziej odległą proweniencję, sięgającą starożytnych form oralnych przedstawień → historii (→ oralność), rzymskich naumachii, mnemotechnicznego (→ mnemotechnika) projektu teatru pamięci Giulia Camilla (ok. 1480–1544), teatru szekspirowskiego i jezuickiego czy dramy historycznej. Przypadająca na przełom XIX i XX w. Wielka Reforma Teatru oraz jej kontynuacje w drugiej połowie XX w. przyniosły istotne zmiany w zakresie inscenizowania dramatu. Pojawiły się nowe estetyki – rozwijał się teatr inscenizacji, teatr aktora, nowe metody pracy (improwizacja, kreacja zbiorowa), praktyka „pisania na scenie”. U progu lat 60. XX w. teatr wkroczył w fazę postteatralną. W tym czasie wzrosło zainteresowanie twórców problemami społecznymi i ich zaangażowanie w życie wspólnot. Nastąpiło otwarcie inscenizacji i jej performizacja. Zmianie uległa konstrukcja → przestrzeni teatralnej teraz enviromentalnej, plenerowej, codziennej, heteronomicznej, jak również konstrukcja → czasu, teraz akcentowana formalnie za pomocą różnic między czasem opowieści, przedstawienia, aktora i widza. Dla wielu grup eksperymentalnych teatr staje się obecnie sposobem życia i drogą do samodoskonalenia. Wspiera wspólnotę w jej dążeniu do samookreślenia, jest jedną z form manifestowania → tożsamości lokalnej, etnicznej i narodowej (Kolankiewicz 2005: 21). Twórcy świadomie podejmują → przeszłość jako temat przedstawień. Inscenizacje pamięci pełnią więc funkcję wehikułu między wspólnotą widowiska i przeszłością (Rokem 2010). W związkach inscenizacji z pamięcią na plan pierwszy wysuwa się rezygnacja z uprzywilejowanej roli tekstu na rzecz pozatekstowych form przedstawiania (→ obraz, działanie, słowo, dźwięk), recepcja (widz jako warunek konieczny zaistnienia widowiska/wspólnoty widowiska) oraz → doświadczenie jako źródło kształtowania wyobrażeń o przeszłości (Koss-Jewsiewicki 2007). Inscenizacja uwzględnia specyficzne dla pamięci cechy konstytutywne, takie jak: fragmentaryczność struktury przedstawiania, → palimpsest, → narracja różnych punktów widzenia (Szczawińska 2007). W reakcji na trudne doświadczenia przeszłości wybrani inscenizatorzy aktualizują ją, zarazem dystansując się od niej, wskazując na jej absurdalny, irracjonalny porządek, odrzucając konstrukcję świata przedstawionego jako uporządkowanego, logicznego i sensownego; sięgają przy tym do teatru codzienności i podważając wzniosłą, heroiczną wizję dziejów.
Rozwój → mediów i kultura popularna stanowią o przechwytywaniu form i estetyk pierwotnie zarezerwowanych dla inscenizacji i teatru, jak również teatralizowaniu rzeczywistości społecznej, także w jej związkach z przeszłością (wiece, święta, rocznice, ceremonie narodowe, państwowe, lokalne, religijne, uroczystości rodzinne, manifestacje polityczne itd.; Skórzyńska 2007). Inscenizacje pamięci zyskują ponownie na popularności w drugiej połowie XX w., gdy ich autorzy świadomie odnoszą się w swojej pracy do → historii i pamięci, a czerpiąc z dorobku Teatru Reformy, poszukują nowych środków wyrazu dla przedstawienia złożonej relacji współczesnych z przeszłością. U źródeł tego zainteresowania leżą: domagające się społecznej/estetycznej interwencji i przepracowania, traumatyczne doświadczenia totalitaryzmów, wojen i → Zagłady. Rosnąca popularność inscenizacji pamięci implikuje pytania nie tylko o to, co (jaką przeszłość) się przedstawia, lecz także jak się to robi, a w konsekwencji, jakie funkcje pełnią inscenizacje pamięci w życiu społecznym i sztuce („teatr społeczny”, „widowiska przeszłości”, „sztuka krytyczna jako podróż do przeszłości”, „widowisko przeszłości jako wydarzenie”; Mościcki 2008; Skórzyńska 2010; Kowalczyk 2010; Szpociński 2012). Za szczególne w związkach inscenizacji z pamięcią uznaje się te jej formy aktualizujące przeszłość, które poprzez twórcze, zakotwiczone w → pracy pamięci powtórzenie zostają świadomie odniesione do → bohaterów, wydarzeń, → śladów przeszłości, wydzielając ich/je z codzienności w ich związkach z przeszłością. We współczesnych inscenizacjach pamięci pojawiają się więc świadkowie (→ świadectwo) przeszłości jako aktorzy/aktorzy społeczni, z rolą świadków zastępczych utożsamia się też niekiedy kreujących postacie historyczne aktorów teatralnych. Inscenizowane są przestrzenie, miejsca, obiekty mające wartość historyczną i/lub sentymentalną dla wspólnoty, ponadto wiele inscenizacji ma charakter rocznicowy i cykliczny (Skórzyńska 2010). Popularnością cieszą się panoramy historyczne, happeningi i dioramy (w muzeach historycznych, skansenach archeologicznych, historycznych parkach tematycznych), a także, niekiedy bardzo złożone formalnie, → rekonstrukcje i odtwórstwo historyczne oraz teatr dokumentu (czytanie performatywne), teatr żywego słowa i performatywne opowiadanie historii (storytelling).
Izabela Skórzyńska
Hasła pokrewne: doświadczenie, upamiętnienie, rekonstrukcja, rytuał, sztuka, teatr
Bibliografia
Kolankiewicz L. (2005), „Wstęp”, w: A. Chałupnik i in. (red.), Antropologia widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 16–21.
Koss-Jewsiewicki B. (2007), „Doświadczenie, pamięć, wyobrażenia społeczne”, tłum. M. Bugajewski, w: I. Skórzyńska, Ch. Lavrence, C. Pépin (red.), Inscenizacje pamięci, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 7–15.
Kowalczyk I. (2010), Podróż do przeszłości. Interpretacje najnowszej historii w polskiej sztuce krytycznej, Warszawa: Wydawnictwo SWPS „Academica”.
Mościcki P. (2008), Polityka teatru. Eseje o sztuce angażującej, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Rokem F. (2010), Wystawianie historii, tłum. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Skórzyńska A. (2007), Teatr jako źródło ponowoczesnych spektakli społecznych, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Skórzyńska I. (2010), Widowiska przeszłości. Alternatywne polityki pamięci 1989–2009, Poznań: Wydawnictwo Instytutu Historii UAM.
Szczawińska W. (2007), „Niezłomni i transparentni”, Dialog, 10, s. 104–106.
Szpociński A. (2012), „Widowiska przeszłości. Pamięć jako wydarzenie”, w: E. Hałas (red.), Kultura jako pamięć. Posttradycjonalne znaczenie przeszłości, Kraków: Wydawnictwo Nomos, s. 63–75.
Izabela Skórzyńska, Inscenizacja, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 176-178.
