Pojęcie to oznacza domknięcie bądź stabilizację znaczenia w służbie → władzy (Barker 2005 [2003]: 513). W starożytnej Grecji hēgemonía rozumiana była w terminach supremacji czy wyższości jednej jednostki (państwa, grupy, osoby) nad drugą. Współcześnie pole semantyczne tej kategorii jest sukcesywnie poszerzane, dzięki czemu funkcjonuje ona jako pojęcie interdyscyplinarne. Jego heurystyczny potencjał wykorzystywany jest przy badaniu problemów władzy i dominacji zarówno na gruncie ekonomii, nauk politycznych, socjologii, filozofii politycznej, jak i studiów kulturowych. Polisemiczność hegemonii, niemal zawsze wymagającej znaczeniowego dopełnienia (jako hegemonia ekonomiczna, polityczna, społeczna, kulturowa, mnemoniczna), generuje w efekcie wielość konceptualizacji relacji władzy, do których pojęcie to odsyła. Przykładowo w XIX-wiecznej refleksji nad stosunkami międzynarodowymi, geopolityce i ekonomii podmiotami (i przedmiotami) operacji hegemonicznych są państwa narodowe (→ naród). W klasycznej filozofii marksistowskiej relacje hegemoniczne ujmowane są w terminach walki → klas oraz związków między grupami, które w założeniu przekraczać mają ramy → tożsamości klasowych. W efekcie ontologicznego uprzywilejowania klasy robotniczej (klasa robotnicza jako klasa uniwersalna) sojusz ten przybiera postać podporządkowanej interesom jednej grupy hegemonii autorytarnej.
Alternatywę dla takiego ujęcia stanowi zaproponowana przez Antonia Gramsciego (1891–1937) w Quaderni del carcere (Notatniki więzienne) [1948], najczęściej przywoływana dziś przez reprezentantów nauk społecznych i humanistycznych, teoria hegemonii (Gramsci 1961). Jest ona narzędziem artykulacji przygodności każdej formacji społecznej, wymyka się zatem charakterystycznej dla ortodoksyjnego marksizmu logice konieczności. Życie społeczne stanowi w tym ujęciu obszar nieustającej walki o władzę, kultura (społeczeństwo obywatelskie) zaś to nieodłączny składnik ustanawiania relacji władzy i przestrzeń, w której zdobywa się jej legitymizację. Skuteczna → reprodukcja ideologii reprezentującej interesy klasy dominującej, będąca podstawowym celem elit rządzących, polega tu na jej uniwersalizacji, naturalizacji i zanegowaniu jej przygodnego charakteru (operacja hegemoniczna). Kluczową rolę w tych procesach odgrywają monopolizujący sferę nadbudowy, walczący z wernakularnymi sposobami pojmowania świata (→ folklor) tradycyjni intelektualiści. Ich radykalnym kontrpartnerem są intelektualiści organiczni, których zadaniem jest krytyczna refleksja nad niewyrażoną, stanowiącą alternatywę wobec oficjalnych reprezentacji rzeczywistości, świadomością klasy robotniczej i jej artykulacja.
Konstytutywny dla relacji hegemonicznych nierówny rozdział władzy bazuje tu zatem nie tyle na przemocy (bezpośrednia dominacja państwa), co na zgodzie i spontanicznym przyzwoleniu jego obywateli. Gwarantowane i stabilizowane są one przez język, społeczne praktyki i kulturowe instytucje, → media masowe, publiczną edukację oraz religię. Warunkiem zdobycia politycznej hegemonii jest więc wywalczenie hegemonii na polu kultury. Jako przykład posłużyć tu mogą zaproponowane przez Gramsciego w terminach „pasywnej rewolucji” analizy politycznych i kulturowych transformacji towarzyszących zjednoczeniu Włoch (Risorgimento).
Gramsciańska teoria hegemonii przypomniana została już w latach 70. przez reprezentantów brytyjskich studiów kulturowych (Wróblewski 2012) oraz zreinterpretowana w postmarksistowskim i poststrukturalistycznym duchu przez inspirowanych Althusserowską koncepcją ideologii Chantal Mouffe i Ernesta Laclau w Hegemonii i socjalistycznej strategii (Mouffe, Laclau 2007 [1984]). Obszarem jej działania są tu → dyskurs i praktyki dyskursywne, będące narzędziem polityki strukturyzującej i stabilizującej znaczenie życia społecznego (hegemoniczna artykulacja). Konieczne z perspektywy lewicowo zorientowanych badaczy ustanawianie kontrhegemonii wiąże się zatem z przekształceniem warunków wyznaczających pole możliwego → doświadczenia oraz otwarciem dyskursywnych przestrzeni dla społecznych aktorów, których interesy były dotychczas zagłuszane lub marginalizowane. Teoria hegemonii z jednej strony okazuje się tunarzędziem opisu mechanizmów działania władzy w postpolitycznym społeczeństwie późnokapitalistycznym oraz narzędziem krytyki neoliberalnej, konsensualnej hegemonii. Z drugiej strony uznana zostaje za konstytutywną własność rzeczywistości tego, co polityczne (Butler, Laclau, Žižek 2000).
Pamięć hegemoniczna
Problem politycznej instrumentalizacji → pamięci zbiorowej nie występuje u jej pierwszych teoretyków. Wyjątek stanowią prace Friedricha Nietzschego (1844–1900) i Waltera Benjamina (1892–1940) poświęcone → historii monumentalnej i historii zwycięzców, czyli konstrukcjom pamięci opartym na wykluczeniu i mitologizacji → przeszłości (Nietzsche 2006 [1876]; Benjamin 1996 [1940]). Rzeczywiste zainteresowanie relacjami pamięci i władzy wiąże się z pojawianiem się w latach 80. prac politycznie zaangażowanych historyków i socjologów, pozostających pod wpływem myśli postmodernistycznej, koncepcji multikulturalistycznych oraz teorii hegemonii. Zbiega się ono tym samym z jednej strony z popularyzacją naukowej refleksji nad pamięcią, z drugiej zaś – z szerszymi przemianami kulturowymi i intelektualnymi, identyfikowanymi m.in. z konsekwencjami rewolucji kulturowej (1968) oraz kryzysem reprezentacji dotykającym większość nauk społecznych i humanistycznych (Olick, Robbins 1998).
Ujęcie takie nie uwzględnia jednak roli, jaką w Wielkiej Brytanii już w latach 40. i 50. odgrywała marksistowsko zorientowana → historiografia, przede wszystkim zaś aktywność Communist Party Historians Group, CPHG (np. Eric Hobsbawm [1917–2012], Christopher Hill [1912–2003], Rodney Hilton [1916–2002]). Pisanie historii rozumiane było tam jako praktyka krytyczna realizująca dwa podstawowe cele: obnażenie ideologicznego uwikłania dotychczasowego pisarstwa historycznego oraz → rewizję narodowej historii, której zadaniem powinno być dowartościowanie perspektywy oddolnej, wernakularnej pamięci i położenie nacisku na historię zwykłych ludzi (historia widziana od dołu). Koncentracja na historycznej ciągłości różnych form oporu przeciwko wyzyskowi czy kapitalistycznej lub klasowej dominacji wiązała się z podkreśleniem sprawczości zwyczajnych kobiet i mężczyzn (→ płeć). Ponadto miała prowadzić do redefinicji wspieranych przez tradycyjną historię (historia władców i elit) narodowych sentymentów. Marksistowska historiografia stanowiła zatem m.in. odpowiedź na odkrycie roli, jaką dla konsolidacji nacjonalistycznych ideologii odgrywały aktywizacja i kształtowanie popularnej pamięci zbiorowej (Schwarz 1982). Prace komunistycznych historyków wywarły decydujący wpływ na kształtowane pod koniec lat 70. i w latach 80., odwołujące się wprost do teorii hegemonii Gramsciego, koncepcje → pamięci popularnej i → tradycji wynalezionych.
Pierwsza kategoria kluczowa jest dla pionierskich, interdyscyplinarnych badań nad hegemonicznymi konstrukcjami pamięci prowadzonych przez historyków i kulturoznawców z Popular Memory Group (PMG) w Center for Contemporary Cultural Studies w Birmingham w latach 70. i 80. (Popular Memory Group 1982). Mowa tu o zaangażowanej politycznie historiografii, podkreślającej decydującą rolę relacji między przeszłością i → teraźniejszością zarówno dla krytycznej praktyki historiograficznej, jak i procesów społecznego konstruowania pamięci. Analiza treści promowanej przez państwo i publiczne instytucje publicznej pamięci oraz zakorzenionych w sferze życia codziennego obrazów przeszłości wskazuje na fakt, że jest to proces, w którym uczestniczą wszyscy, choć na nierównych prawach.
Pamięć hegemoniczna to w tym ujęciu dyskurs podtrzymujący i reprodukujący relacje władzy oraz decydujący o tym, które głosy są słyszane w przestrzeni publicznej i czyje historie są pamiętane. Relacja dominacji i subordynacji nie jest tu jednak, w gramsciańskim duchu, relacją walki lub otwartym konfliktem: hegemonia utrzymywana jest dzięki częściowemu przyjęciu, transformacji i wykluczeniu elementów z doświadczenia grup podporządkowanych. Ich demarginalizacja okazuje się głównym zadaniem bazującej przede wszystkim na metodach → historii mówionej praktyki historiograficznej, która rozumiana jest tu jako praktyka stricte polityczna. Dlatego też napięcie między pamięcią dominującą, stabilizującą wyobrażenia o przeszłości, korzystne dla grup trzymających władzę, i uniwersalizującą ich doświadczenie przeszłości, a pamięcią popularną – potencjalnym rezerwuarem wizji przeszłości opozycyjnych wobec dominujących → narracji – ma dla badaczy z PMG kluczowe znaczenie. Opis sposobów, na jakie podporządkowane grupy budują doświadczenie przeszłości uzupełniony jest w ich pracach o refleksję nad tym, jak kształtowane w ten sposób → przeciwpamięci mogą być mobilizowane do celów politycznych. W podobny sposób prezentuje ten problem amerykański historyk John Bodnar, operacjonalizując kategorię pamięci publicznej, będącej polem walki między konstrukcjami odgórnej pamięci oficjalnej i oddolnej pamięci wernakularnej (Bodnar 1992).
Zaproponowana przez Erica Hobsbawma koncepcja tradycji wynalezionych (teoria polityki pamięci) także kładzie nacisk na fakt, że to potrzeby współczesności determinują kształt i charakter pamięci zbiorowej (Hobsbawm, Ranger 2008 [1983]). Koncentruje się ona na narodowych narracjach o przeszłości produkowanych przez elity i instytucjonalizowanych w ramach systemu edukacji oraz publicznych → rytuałów. Fabrykowane masowo w latach 1870–1914 wynalezione tradycje były odpowiedzią na rozpad tradycyjnych struktur społecznych i tworzenie się nowych organizmów politycznych – państw narodowych. Ich podstawowym zadaniem jest nie tylko legitymizacja i reprodukcja relacji władzy czy dostarczanie złudzenia kulturowej (narodowej) tożsamości i historycznej ciągłości państwa, lecz także mnemoniczna socjalizacja jego obywateli.
Badania PMG oraz zwolenników koncepcji tradycji wynalezionych wyznaczają dwa główne kierunki lub obszary badań nad pamięcią zbiorową, w których zastosowanie znajduje także dziś teoria hegemonii. Są to krytyczne badania nad hegemonicznymi reprezentacjami przeszłości i nastawione na demarginalizację analizy opozycyjnych, alternatywnych, kontrhegemonicznych konstrukcji pamięci.
Hegemoniczne pamięci narodowe i transnarodowe
Analizy narodowych konstrukcji pamięci bazują na założeniu o hegemonicznym charakterze ideologii tożsamości narodowych. Przekonanie o tym, że hegemoniczne reprezentacje przeszłości stanowią nie tylko źródło legitymizacji władzy, lecz także narzędzie kształtowania tożsamości, splata się tu z konstatacją, że państwo narodowe nadal funkcjonuje jako główny aktor odpowiedzialny za wytwarzanie pamięci zbiorowych. Mowa tu m.in. o nowych, pojawiających się w następstwie rozpadu komunizmu i narodzin nowoczesnego, prawicowego populizmu, narodowych hegemoniach pamięciowych. Oferowane przez rządzące elity reprezentacje przeszłości stanowią w tym ujęciu efekt mobilizacji esencjalistycznych dyskursów tożsamości (Wodak 2008; Alonso 1994). Dzięki temu narodowe metanarracje pamięciowe służyć mogą jako skuteczne narzędzia stabilizacji i naturalizacji kluczowych dla zachowania status quo relacji władzy (Zerubavel 1995). Tak rozumiana hegemoniczna pamięć narodowa wspiera się więc na dwóch komplementarnych momentach: odróżnicowującym (uniwersalizacja doświadczeń jednej grupy) i różnicującym, polegającym na pozycjonowaniu obywateli w różnych grupach tworzących hierarchię w ramach ustanowionej wcześniej narodowej jedności.
Z tej perspektywy polityczna instrumentalizacja pamięci dochodzi do głosu najwyraźniej w obszarze projektowanej przez rządowe elity i wspieranej przez instytucje kultury → polityki historycznej. Podkreśla się tu m.in. rolę praktyk → upamiętnienia, fakt tworzenia nowych → muzeów i → miejsc pamięci dla konsolidacji wyobrażeń o narodowej ciągłości, jedności i tożsamości (Wodak, Richardson 2009). Promowane dzięki nim przekonanie o zdolności do kolektywnego przepracowania trudnej czy traumatycznej przeszłości (success stories) wiąże się z wysiłkiem zakończenia destabilizujących takie wyobrażenia debat o przeszłości. Celem tych działań jest przede wszystkim osłabienie polisemiczności i interpretacyjne ustabilizowanie znaczeń konkretnych wydarzeń. Narzucane przez grupy trzymające władzę hegemoniczne (jednoznaczne) interpretacje wydarzeń historycznych stabilizowane są również przez upubliczniany, ekspercki dyskurs historyczny. Dochodzące do głosu w przestrzeni publicznej konflikty między hegemonicznymi i kontrhegemonicznymi interpretacjami przeszłości stanowią w tym ujęciu efekt nieustającej walki o kulturową hegemonię. Uprzywilejowanym obszarem działania hegemonii mnemonicznych są także zakorzenione w doksie i rzeczywistości życia codziennego praktyki dyskursywne, nawykowo i bezrefleksyjnie reprodukujące banalny nacjonalizm (Billig 1995).
Współcześnie badacze pamięci coraz częściej zwracają uwagę na wzrost znaczenia transnarodowych metanarracji pamięciowych (Ashplant, Dawson, Roper 2000). Kluczową rolę w procesach hegemonicznego ramowania pamięci odgrywać zaczyna choćby przecinający narodowe podziały dyskurs human rights. Wspierająca się na prawie międzynarodowym oraz działalności NGOsów i organizacji pozarządowych „narracja praw człowieka” (tamże: 67) funkcjonuje tu zarówno jako globalna arena artykulacji lokalnych konstrukcji pamięci, jak i narzędzie umożliwiające krytykę i rewizję pamięci narodowych.
Studia nad pamięcią jako praktyki kontrhegemoniczne
Oprócz podejmowania analiz pamięci hegemonicznych badacze hegemonii koncentrują się współcześnie przede wszystkim na demarginalizacji pamięci grup uciszanych lub wykluczanych (Domańska 2006). Realizują w ten sposób postulat krytycznych badań społecznych i kulturowych, które wspierać mają procesy dekolonizacji grup podporządkowanych. Zorientowane na sprawiedliwą dystrybucję pamięci badania z nurtu nowej humanistyki (studia kulturowe, gender, queer, race, ethnic studies) oraz studiów postkolonialnych wzmacniają tym samym lokalne, oparte na mobilizacji pamięci, polityki tożsamości. Roszczenia do publicznego uznania grup mniejszościowych, pozbawionych do tej pory równego dostępu do publicznej przestrzeni, legitymizowane są tu przede wszystkim dzięki wspólnej dla ich członków pamięci cierpienia i wiktymizacji (epistemologiczne uprzywilejowanie grup uciskanych). Interpretowane w terminach oporu wobec dominujących konstrukcji kontrpamięci ustanawianie pamięci kontrhegemonicznych wiąże się także z krytycznym wysiłkiem rewidowania i redefiniowania ustabilizowanych znaczeń przeszłości, wspierających istniejące relacje władzy.
Zuzanna Dziuban
Hasła pokrewne: dyskurs, historia mówiona, naród, pamięć popularna, tożsamość, polityka historyczna, przeciwpamięć
Bibliografia
Alonso A.M. (1994), „The politics of space, time, and substance: State formation, nationalism, and ethnicity”, Annual Anthropological Review, 29, s. 379–405.
Ashplant T.G.; Dawson G.; Roper M. (2000), „The politics of war memory and commemoration: Contexts, structures and dynamics”, w: T.G. Ashplant, G. Dawson, M. Roper (red.), The Politics of War Memory and Commemoration, London, New York: Routledge, s. 3–85.
Barker Ch. (2005), Studia kulturowe. Teoria i praktyka, tłum. A. Sadza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Benjamin W. (1996), „O pojęciu historii”, w: W. Benjamin, Anioł historii: eseje, szkice, fragmenty, tłum. K. Krzemieniowa i in., Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Billig M. (1995), Banal Nationalism, London: Sage.
Bodnar J. (1992), Remaking America: Public Memory, Commemoration, and Patriotism in the Twentieth Century, New Jersey: Princeton University Press.
Butler J., Laclau E., Žižek S. (2000), Contingency, Hegemony, Universality, London, New York: Verso.
Domańska E. (2006), Historie niekonwencjonalne. Refleksje o przeszłości w nowej humanistyce, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Gramsci A. (1961), Pisma wybrane, t. I–II, tłum. B. Sieroszewska, Warszawa: Książka i Wiedza.
Hobsbawm E.; Ranger T. (2008), Tradycja wynaleziona, tłum. P. Godyń, F. Godyń, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Mouffe Ch., Laclau E. (2007), Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, tłum. S. Królak, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Wyższej Szkoły Edukacji TWP.
Nietzsche F. (2006), Niewczesne rozważania, tłum. L. Staff, Kraków: Zielona Sowa.
Olick J., Robbins J. (1998), „Social memory studies: From «collective memory» to the historical sociology of mnemonic practices”, Annual Review of Sociology, 24, s. 105–140.
Popular Memory Group (1982), „Popular memory: Theory, politics, method”, w: R. Johnson i in. (red.), Making Histories: Studies in History Writing and Politics, Minneapolis: University of Minnesota Press, s. 205–252.
Schwarz B. (1982), „«The People’ in History: the Communist Party Historian» Group, 1945–1956”, w: R. Johnson i in. (red.), Making Histories: Studies in History Writing and Politics, Minneapolis: University of Minnesota Press, s. 44–95.
Wodak R. (red.) (2008), The Discursive Construction of History: Remembering the Wehrmacht’s War of Annihilation, London: Pelgrave.
Wodak R., Richardson J. (2009), „On the politics of remembering (or not)”, Critical Discourse Studies, 6 (4), s. 231–235.
Wróblewski M. (red.) (2012), Kultura i hegemonia. Antologia tekstów szkoły z Birmingham, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Zerubavel Y. (1995), Recovered Roots: Collective Memory and the Making of Israeli National Tradition, Chicago: The University of Chicago Press.
Zuzanna Dziuban, Hegemonia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 149-153.
