Efekt utraty bądź zaniku pamięci, skutek procesu zapominania. Termin ten obejmuje takie zjawiska, jak amnezja, → niepamięć, → wyparcie, wygaszenie pamięci, przemilczenie (→ milczenie) czy wymazanie z pamięci; bywa traktowany jako synonimiczny wobec nich.
W ujęciu psychologicznym to naturalny element procesu poznawczego, wynikający z konieczności selekcji informacji gromadzonych za pośrednictwem → zmysłów. Zapominanie jest procesem adaptacyjnym, a brak takiej umiejętności może oznaczać dysfunkcyjną dyspozycję umysłu (Maruszewski 2011: 143–145). Kwestie związane z zapomnieniem podejmują teorie interferencji, wyparcia, utraty dostępu (tamże). Ta ostatnia odnosi się m.in. do zapominania pierwszych → wspomnień z lat formacyjnych osobowości oraz snów, pokazując, że zapominanie jest nierozerwalnie związane ze wspomnieniami (Draaisma 2012: 11–14).
W naukach społecznych i humanistycznych zapomnienie przedstawiane jest zarówno jako wynik naturalnego zaniechania wspominania przez grupę, jak i celowego działania (np. → władzy państwowej), mającego na celu usunięcie wybranych treści z → pamięci zbiorowej. Zapominanie zaś rozpatrywane bywa jako proces przeciwstawiany → upamiętnianiu (Lewicka 2012: 406).
Część procesów dotyczących zapomnienia przebiega analogicznie na poziomie jednostkowym i zbiorowym. Dotyczy to przede wszystkim wypierania ze świadomości informacji niewygodnych, zakłócających dobre samopoczucie jednostki lub grupy (Hirszowicz, Neyman 2003: 27). Między sferą indywidualną a społeczną istnieje też wiele różnic: nawet jeśli pewne treści są obecne w wielu pamięciach jednostkowych, to bez → dyskursu publicznego ulegają zapomnieniu na poziomie zbiorowym (tamże). W procesach społecznego zapominania dużą rolę odgrywają bowiem instytucje (→ instytucjonalizacja), zwłaszcza władza państwowa i środki masowego przekazu (Connerton 2009), a w sytuacji konfliktów – relacje między zwycięzcami i zwyciężonymi (tamże: 27–28; Assmann 2008). Zapominanie może się wiązać z procesem kształtowania przez grupę ujednoliconej wersji → przeszłości, określającej jej → tożsamość. Wówczas jedne wydarzenia czy postaci z przeszłości są upamiętniane, a inne – zapominane lub przemilczane (Gellner 1987: 6–9). W wymiarze historycznym częścią tego procesu związanego z tworzeniem narodowych „wspólnot wyobrażonych” było zapominanie wersji przeszłości podtrzymywanych wcześniej przez ludy endogenne czy grupy etniczne (Anderson 1997 [1983]: 186–197).
Przykładów zależności występujących między poziomem jednostkowym a zbiorowym dostarczają prowadzone w Polsce badania dotyczące przemian pamięci, przywracania pamięci grup wykluczanych, pamięci o czasach komunizmu oraz przekazu rodzinnego na temat takich wydarzeń, jak powstanie warszawskie czy zbrodnia katyńska (Szacka 2006). Kategoria zapomnienia odgrywa też istotną rolę w badaniach nad Holokaustem (→ Zagłada).
W innych krajach europejskich problematyka zapomnienia wiązana była głównie z → pamięcią zbiorową o II wojnie światowej. Niemieckie badania koncentrowały się wokół pamięci rodzinnej o nazistowskiej przeszłości, poruszając temat zastępowania wypartej przeszłości motywami zaczerpniętymi z tekstów kultury (Welzer, Moller, Tschuggnall 2002). We Francji natomiast dyskutuje się kwestie zapomnienia o rządach Vichy i winie za Holokaust (Paxton, Marrus 1995 [1981]). Do ważnych tematów europejskiego dyskursu naukowego należą też pamięć i zapomnienie o komunizmie czy żydowskich emigrantach, jak również problemy zapomnienia w → literaturze (Diasio, Wieland 2012).
Zapominanie, podobnie jak wspominanie, jest koniecznym składnikiem pamięci (Weinrich 1997; Ricoeur 2002; Oexle 2005) – jej przeciwieństwem, a zarazem dopełnieniem. Marc Augé definiuje je jako utratę wspomnień, a więc wrażeń, które pozostają w pamięci (Augé 2009: 22). Dla innych zapominanie to jeden ze skutków zmian pamięci, ale też proces samoistny (Golka 2009: 139). Zapomniane mogą być wydarzenia, ludzie, → rzeczy, → rytuały, zjawiska, a nawet → tradycje czy kultury (Ankersmit 2004: 25, 39). Również reinterpretacja, pomniejszenie czy spychanie pamięci o wybranych wydarzeniach do podświadomości mogą być rozpatrywane w kategoriach zjawiska zapominania. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy przeszłość nie jest uświadamiana jako wspólna, członkowie grupy są zniechęcani do praktycznych działań, które byłyby z nią związane, a jej nośniki (→ nośniki pamięci) są unicestwiane (Ziółkowski 2001: 4–5).
Kwestia zapomnienia jest rozważana także w kontekście praktyk społecznych, różnych społecznych i politycznych funkcji, jakie pełniło zapomnienie. Historyk Christian Meier podkreśla przemianę, która nastąpiła po II wojnie światowej, omawiając społeczne i polityczne funkcje zapominania od antycznych Aten w VI w. p.n.e. po zuryską mowę Winstona Churchilla (1946). Dawniej zapominanie traktowano jako sposób na uporanie się z trudnymi i bolesnymi → doświadczeniami, a pamięć miała mieć charakter afirmatywny. Zdaniem Meiera doświadczenia nazizmu i Holokaustu sprawiły, że pamięć o zbrodniach stała się obowiązkiem, a przeciwdziałanie zapomnieniu – sposobem na oddalenie ryzyka powtórzenia złej przeszłości (Meier 2010).
Tematyka zapomnienia pojawia się też często w badaniach nad społecznościami pozbawionym własnej przeszłości na skutek kolonizacji. W procesie dyfuzji kulturowej wiele z nich przyjęło perspektywę grup dominujących, zapominając o własnej kulturze i tradycji (Ranger 1993).
Zapomnienie w rozważaniach teoretycznych
Współcześni badacze, np. Harald Weinrich, upatrują podstaw dzisiejszego rozumienia „zapomnienia” w mitologii greckiej. Wskazują na Lete, boginię nocy, a jednocześnie podziemną rzekę zapomnienia, która dawała spokój zmarłym i cierpiącym, będąc zarazem przeciwieństwem Mnemosyne, bogini pamięci i matki Muz. → Mit ten, ściśle związany z grecką kosmogonią, mówi również o początkach lesmosyne – zdolności zapominania (Weinrich 1997: 74). Rzeka (magiczna woda) zapomnienia wprowadza element płynności do twardych konturów pamięci. Z kolei w kontekście przedstawionych przez Platona (ok. 427–347 p.n.e.) w Teajtecie → metafor pamięci: odciśniętego → śladu i woskowej tabliczki, zapominanie oznacza zacieranie śladów i błędne dopasowanie teraźniejszego → obrazu do pozostawionego odcisku.
Retorykę zapomnienia rozwijają rzymscy autorzy, Cyceron (106–43 p.n.e.) i Kwintylian (ok. 35–96), którzy piszą, że Symonides (ok. 556–ok. 468 p.n.e.) zapoczątkował nie tylko sztukę pamięci (ars memoriae, → mnemotechnika), lecz też sztukę zapominania (ars oblivonis). W traktacie Cycerona De Oratore czytamy o tym, jak Temistokles odrzuca ofertę Symonidesa, by nauczyć się → pamiętania, i prosi o pomoc w nauce zapominania.
Transmisja idei antycznych, zwłaszcza platońskich, do chrześcijańskiego średniowiecza dokonała się za sprawą św. Augustyna (354–430). Zauważył on, iż zapomnienie nie musi oznaczać całkowitej utraty wspomnień. Jeśli jesteśmy świadomi faktu zapomnienia, to znaczy, że „nie zapomnieliśmy tego całkowicie” (Ricoeur 2006 [2000]: 131).
W okresie nowożytnym zagadnienie zapomnienia sporadycznie pojawia się w dziełach różnych myślicieli. Dopiero jednak w pracach Friedricha Nietzschego (1844–1900) zdolność zapominania znowu staje się istotnym tematem rozważań. Dla tego myśliciela „zapominawczość” była pozytywną zdolnością hamującą, wyrazem siły i zdrowia (Nietzsche 2003 [1887]: 41), która uwalnia od zniewalającej i obciążającej pamięci.
Wśród autorów XX-wiecznych należy wskazać Maurice’a Halbwachsa (1877–1945), który – opierając swoje rozważania na myśli Henriego Bergsona (1859–1941) – uznawał, że zapomnienie wiąże się z zanikaniem lub zmianą → społecznych ram pamięci. Jest to proces celowy, warunkujący utrzymanie społecznej równowagi, jedności i spójności zbiorowej (Halbwachs 2008 [1925]: 422).
Na teorii Halbwachsa bazuje koncepcja → pamięci kulturowej Aleidy Assmann i Jana Assmanna, którzy podkreślają odwracalność kulturowego zapomnienia przez powtórne przywołanie treści z → pamięci magazynującej do → funkcjonalnej. Istotną rolę odgrywa tu kulturowa cyrkulacja tekstów, wytwarzanie nowych, które zastępują stare, na co zwracali uwagę semiotycy Jurij Łotman (1922–1993) i Boris Uspieński. Konsekwencję ich założenia o „kulturze jako pamięci” stanowi konstatacja, że zapomnienie równoznaczne jest z rozpadem kultury. Tej perspektywie można przeciwstawić koncepcję Weinricha, według którego „kultura jest tym, co pozostaje w człowieku, gdy wszystko zapomni” (Weinrich 1997: 9).
Inaczej kwestię tę przedstawia Karl Mannheim (1893–1947), który rozważania o zapomnieniu umieszczał w kontekście przemian generacyjnych. Jego zdaniem odchodzenie starych → pokoleń i pojawienie się nowych sprawia, iż następuje niewielka utrata zgromadzonych dóbr kultury. Wynika ona za każdym razem z konieczności wyboru i oceny zgromadzonych dóbr oraz zapomnienia tego, co nie jest już użyteczne. Jeśli społeczeństwo ma dalej istnieć, zapomnienie okazuje się tak samo ważne jak pamiętanie (Mannheim 1961 [1959]).
Problematyka ta podejmowana jest także w teorii systemów społecznych. Zapomnienie opisuje się tu jako główną funkcję pamięci, zapobiegającą blokowaniu się systemu, pozwalającą zwolnić miejsce dla nowych bodźców. Tylko w wyjątkowych wypadkach system nie zapomina (Esposito 2008: 181 i nast.).
Wśród fenomenologów najszerzej kwestie zapomnienia podjął Paul Ricoeur (1913–2005). Według niego zapomnienie zazwyczaj traktowane jest jako „niedostatek pamięci”, wróg pamięci i → historii (Ricoeur 2006 [2000]: 384), którego nie rekompensuje nawet współczesny „nadmiar pamięci” (tamże: 46–48).
Nie mniej istotne jest umiejscowienie zapomnienia w refleksji na temat → władzy. Odwołując się do władzy symbolicznej, Pierre Bourdieu (1930–2002) pisał o narzucaniu członkom społeczeństwa określonych znaczeń i zauważał, że władza, kontrolując instytucje, wprowadza do świadomości zbiorowej wybrane przez siebie treści, desygnując je jako szczególnie istotne i wartościowe, inne zaś skazując na zapomnienie. Społeczeństwo przyjmuje ten zespół podstawowych, „przedrefleksyjnych założeń” jako naturalny (Bourdieu, Wacquant 2001: 161–163). Nieco inaczej kwestię te postrzegał Michel Foucault (1926–1984), według którego władza i kontrola dostępu do funkcjonujących w społeczeństwie kategorii poznawczych, archeologii i zapomnienia przeszłości należy do państwa (Foucault 2002 [1969]: 161–167).
Zapomnienie jest także istotnym elementem teorii określanych mianem interakcjonistycznych. Badacze zajmujący się m.in. związkiem między pamięcią a tożsamością przyjmują, że to, co społecznie zapamiętane, zawsze pojawia się na granicy milczenia o tym, co – znów społecznie – zostało zapomniane, wymazane czy wykluczone, także przy udziale władzy (Kapralski 2010: 19).
Dyskurs filozofii postnowoczesnej, uodporniony na życie w świecie pluralizmu poglądów i informacji, wskazuje natomiast na mniejszą niż niegdyś potrzebę zapominania. Jego przedstawiciele mówią wręcz o „luksusie niezapominania” (pamiętania wszystkiego), czego konsekwencją jest nagromadzenie treści z różnych → źródeł i „patchworkowe” formowanie → krajobrazów pamięci (tamże: 30).
Rodzaje i typologie zapomnienia
Istniejące typologie zapomnienia za punkt wyjścia obierają jego cele i skutki oraz różny stosunek do zapominanych treści. Ricoeur wyróżniał zatem zapomnienie bierne, którego przejawem jest unikanie i niechęć do wiedzy o złych wydarzeniach z najbliższego otoczenia, oraz zapomnienie aktywne związane z selektywnym traktowaniem przeszłości, dotyczące najczęściej → ofiar i ich cierpienia. Ze względu na skutki wskazywał też na dwie wielkie figury zapomnienia głębokiego: definitywne zapomnienie przez zatarcie śladów oraz zapomnienie w odwodzie – odwracalne, będące nieodłącznym składnikiem pamięci i historii. Podkreślał też, iż ostatnim stadium zapominania jest wybaczenie (Ricoeur 2006: 547).
Z kolei według Aleidy Assmann cechą zapomnienia aktywnego jest celowe działanie, np. niszczenie czy negacja, które często przybiera formę materialnej destrukcji. Może być wynikiem → cenzury lub ustanowienia tabu. Natomiast zapomnienie pasywne stanowi bierną formę kulturowego zapomnienia i wiąże się z działaniami niezamierzonymi, takimi jak utrata, zaniedbywanie, pominięcie (Assmann 2008: 79). → Pamięć kulturowa powstaje więc w ciągłej dialektyce pamiętania i zapominania (Assmann 2012).
Badacze łączą też zapomnienie z różnymi cechami i procesami, jakim podlega pamięć. Psycholog Daniel Schacter wyróżnił „siedem grzechów pamięci”. Są to: nietrwałość, roztargnienie, blokowanie, błędna atrybucja, podatność na sugestię, tendencyjność i uporczywość. Trzy pierwsze nazwał grzechami pomijania, a cztery pozostałe – grzechami przetwarzania (Schacter 2003 [2001]). Paul Connerton wymienił natomiast siedem typów zapominania na poziomie społecznym, zaliczając do nich: 1) represyjne usunięcie i 2) nakazowe zapominanie (oba są charakterystyczne dla działań państw, rządów lub partii rządzących); 3) zapominanie niezbędne dla formacji nowej tożsamości oraz 4) strukturalną amnezję (są bardziej zróżnicowane, mogą ujawniać się w funkcjonowaniu pojedynczych osób, par, rodziny lub grup); 5) zapominanie jako unieważnienie, będące reakcją na przeciążenie informacyjne (może być obserwowane zarówno u jednostek, jak i u grup różnej wielkości, w społeczeństwach i kulturach jako całości); 6) zapominanie jako planowaną utratę przydatności (dotyczy członków całego systemu produkcji) oraz 7) zapominanie jako upokorzoną ciszę (nie jest konieczne, ale powszechne w społeczeństwie obywatelskim) (Connerton 2008).
Formy zapomnienia mogą też wynikać ze stosunku do czasu. Zdaniem Augé, by powrócić do przeszłości, trzeba zapomnieć o → teraźniejszości, tak jak się dzieje w stanach opętania. Aby odnaleźć teraźniejszość, trzeba zawiesić związki z przeszłością i → przyszłością, jak w przypadku karnawałowej zamiany ról. Chcąc zaś ogarnąć przyszłość, należy zapomnieć przeszłość w geście nowego początku (Augé 2009 [1998]).
Marta Karkowska, Filip Pazderski
Hasła pokrewne: milczenie, niepamięć, odpominanie, przebaczenie, wyparcie, zadośćuczynienie
Bibliografia
Anderson B. (1997), Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. S. Amsterdamski, Kraków: SIW Znak, Warszawa: Fundacja im. Stefana Batorego.
Ankersmit F. (2004), Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografii, red. E. Domańska, Kraków: Universitas.
Assmann A. (2008), „Canon and archive”, w: A. Erll, A. Nünning (red.), Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook, Berlin: De Gruyter, s. 97–108.
Assmann A. (2012), „Formen des Vergessens”, w: N. Diasio, K. Wieland (red.), Die sozio-kulturelle (De)Konstruktion des Vergessens: Bruch und Kontinuität in den Gedächtnisrahmen um 1945 und 1989, Bielefeld: Aisthesis, s. 21–48.
Augé M. (2009), Formy zapomnienia, tłum. A. Turczyn, Kraków: Universitas.
Bourdieu P., Wacquant L.J.D. (2001), Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, tłum. A. Sawisz, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Connerton P. (2008), „Seven types of forgetting”, Memory Studies, 1 (1), s. 59–70.
Connerton P. (2009), How Modernity Forgets, Cambridge: Cambridge University Press.
Diasio N., Wieland K. (red.) (2012), Die sozio-kulturelle (De)Konstruktion des Vergessens: Bruch und Kontinuität in den Gedächtnisrahmen um 1945 und 1989, Bielefeld: Aisthesis.
Draaisma D. (2012), Księga zapominania, tłum. R. Pucek, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Esposito E. (2008), „Social forgetting: A systems-theory approach”, w: A. Erll, A. Nünning (red.), Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook, Berlin: De Gruyter, s. 181–188.
Foucault M. (2002), Archeologia wiedzy, tłum. A. Siemek, Warszawa: De Agostini.
Gellner E. (1987), Culture, Identity, and Politics, Cambridge: Cambridge University Press.
Golka M. (2009), Pamięć społeczna i jej implanty, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Hirszowicz M., Neyman E. (2003), „Społeczne ramy niepamięci”, Kultura i społeczeństwo, 3–4, s. 23–48.
Kapralski S. (2010), „Pamięć, przestrzeń, tożsamość. Próba refleksji teoretycznej”, w: S. Kapralski (red.), Pamięć, przestrzeń, tożsamość, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 9–46.
Lawaty A. (2013), „Zapomnienie jako zjawisko kulturowe – z punktu widzenia polityki i krytyki kultury nowoczesnej”, w: R. Traba, H.H. Hahn (red.), M. Górny, K. Kończal (współpraca), Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. IV: Refleksje metodologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 133–145.
Lewicka M. (2012), Psychologia miejsca, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Mannheim K. (1961), Socjologia wiedzy, tłum. W. Auerbach, G. Ichheiser, Warszawa: Wyższa Szkoła Nauk Społecznych przy KC PZPR.
Maruszewski T. (2011), Psychologia poznania: umysł i świat, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Meier Ch. (2010), Das Gebot zu vergessen und die Unabweisbarkeit des Erinnerns: vom öffentlichen Umgang mit schlimmer Vergangenheit, München: Siedler.
Nietzsche F. (2003), Z genealogii moralności. Pismo polemiczne, tłum. L. Staff, Kraków: Zielona Sowa.
Oexle O.G. (2005), „Pamięć i zapomnienie”, tłum. G. Stryszowska, Borussia, 37, s. 9–20.
Paxton R.O., Marrus M.R. (1995), Vichy France and the Jews, Stanford, CA: Stanford University Press.
Ranger T. (1993), „The invention of tradition revisited: The case of colonial Africa”, w: T. Ranger, O. Vaughan (red.), The Legitimacy of the State in Twentieth Century Africa. Essays in Honour of A. H. M. Kirk-Greene, London: Macmillan, s. 62–111.
Ricoeur P. (2002), „Większość była gapiami”, w: J. Żakowski (red.), Rewanż pamięci, Warszawa: Wydawnictwo Sic!, s. 45–58.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Schacter D.L. (2003), Siedem grzechów pamięci, tłum. E. Haman, J. Rączaszek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Szacka B. (2006), Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Weinrich H. (1997), Lethe. Kunst und Kritik des Vergessens, München: C.H. Beck.
Welzer H., Moller S., Tschuggnall K. (2002), Opa war kein Nazi. Nationalsozialismus und Holocaust im Familiengedächtnis. Frankfurt: Fischer-Taschenbuch-Verlag.
Ziółkowski M. (2001), „Pamięć i zapomnienie: trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci”, Kultura i Społeczeństwo, 3–4, s. 3–22.
Marta Karkowska, Filip Pazderski, Zapomnienie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 545-550.
