Kategoria stosunkowo nowa w domenie → pamięci zbiorowej, ze względu na pojemność i nieostrość semantyczną, czyli funkcjonowanie na poziomie zarówno socjologiczno-politycznym, jak i psycho-socjologicznym; raczej kategoria niż termin; wynika z „niedomiaru pamięci” lub „nadmiaru pamięci” („obowiązek upamiętniania”, „obsesyjne upamiętnianie”, Nora 2009 [1989]) i jest pokrewna riceurowskim pamięciom zablokowanej i zmanipulowanej (Ricoeur 2006 [2000]: 92–93, 107–115, 586–595), lecz nie zawsze z nimi tożsama.
Zła pamięć ma co najmniej trzy podstawowe znaczenia: 1) Zastrzeżone dla dyskursu medycznego, tożsame z amnezją (pamięcią utraconą), przeciwieństwo → anamnezy (przypominania). 2) Nacechowane raczej negatywnie – wówczas wywołuje skojarzenia z innymi pokrewnymi zjawiskami, takimi jak – rozumiane antropologicznie i psychologicznie – „złe spojrzenie” i „zły dotyk”. Wspólnym ich komponentem pozostaje pewien rodzaj przemocy symbolicznej. Tak rozumiana zła pamięć jest pamięcią wykluczającą, a nawet odwetową, dysfunkcyjną, zdeformowaną. Uniemożliwia pracę → żałoby (Freud 2007 [1915]) albo przynajmniej ją utrudnia (jak w przypadku → pojednania potomków sprawców z potomkami → ofiar). Bywa też pamięcią wynikającą z nieznajomości → historii, fundowaną na niewiedzy czy wiedzy niepełnej, → pamięcią zbiorową zmanipulowaną ideologicznie, np. przez → cenzurę (przypadek „wymazywania” mordu katyńskiego). W tym polu semantycznym mieszczą się zatem wszelkie procedury podmieniania i fałszowania → obrazów → przeszłości; to, co można by nazwać złą → polityką historyczną. 3) Trzecie znaczenie złej pamięci jest nacechowane raczej pozytywnie: to pamięć uciążliwa, traumatyczna (→ trauma), niewymazywalna, chociaż utrudniająca życie, często niechętnie akceptowana, zakazana i wypierana (→ wyparcie), jak np. niemiecka → (nie)pamięć nazizmu (Welzer, Moller, Tschuggnall 2009 [2002]), polski brak pamięci o szmalcownikach, (nie)pamięć o rzezi Ormian podczas I wojny światowej w Turcji czy zjawiska, którym przeciwdziała Stowarzyszenie Memoriał w Rosji. W tym ostatnim znaczeniu zła pamięć może być niepoprawna, alternatywna wobec oficjalnego czy podręcznikowego → dyskursu historycznego. Jako taka może stać się twórczym tematem w → sztuce (w twórczości literackiej np. Güntera Grassa, Czesława Miłosza [1911–2004], czy Orhana Pamuka), refleksji humanistycznej oraz publicystyce (Dąbrowska-Partyka 1995).
Przejawy złej pamięci (w drugim i trzecim znaczeniu) można dostrzec w polskiej debacie na temat Jedwabnego, w której udział brali m.in. Anna Bikont, Piotr Forecki, Jan Tomasz Gross i Joanna Tokarska-Bakir. Tokarska-Bakir formułuje definicję złej pamięci jako ufundowanej na braku: „Nasza pamięć jest miejscem, w którym nie ma Żydów” (Tokarska-Bakir 2004: 16). Inną przestrzenią objawiania się złej pamięci jest sformułowanie „polskie obozy śmierci”, używane w stosunku do nazistowskich obozów → Zagłady zbudowanych na terenie okupowanej Polski. Ważną cechą złej pamięci jest bowiem intencjonalna selektywność. Z kolei w sporze między Martinem Walserem a Ignatzem Bubisem zła pamięć przyjmuje formułę „zamykania się przed złem”, „odwracania wzroku” (Walser 2009 [1998]) i pokazuje, jak retoryczna swada może zdeformować istotę pamięci o Zagładzie i zniekształcić kwestię odpowiedzialności (Jabłkowska 2009). Ten mechanizm obecny jest we Francji w sporze o pamięć Vichy, w Niemczech – o naloty dywanowe pod koniec II wojny światowej (Sebald 2012 [1999]), w Rwandzie – jeśli chodzi o ludobójstwo Tutsi dokonane przez ektremistów Hutu w 1994 r., oraz nawiązuje do → zapomnienia ocalonych (Hatzfeld 2012 [2003]). W Polsce ten fenomen ilustrują m.in. dyskusja wokół metod postępowania Przewodniczącego Starszeństwa Żydów w Łodzi Mordechaja Chaima Rumkowskiego (1877–1944), któremu niektórzy zarzucają kolaborację z nazistami, podczas gdy inni dopatrują się w jego działalności i skutecznym zarządzeniu gettem przyczyny ocalenia wielu Żydów. Innym przykładem jest postać duchownego greckokatolickiego, arcybiskupa metropolity lwowskiego i halickiego Andrzeja Szeptyckiego (1865–1944), który z jednej strony w czasie II wojny światowej udzielał pomocy Żydom, z drugiej nie potępiał tych, którzy wstąpili do utworzonej przez Niemców 14 Dywizji Grenadierów SS. Również jego stosunek do UPA był ambiwalentny, a w 1944 r., po ponownym wkroczeniu Armii Czerwonej do Lwowa, opublikowano podpisany jego nazwiskiem list do Stalina, zawierający podziękowanie za zjednoczenie ziem ukraińskich.
Katarzyna Kuczyńska-Koschany, Anita Jarzyna
Hasła pokrewne: anamneza, cenzura, negacjonizm, polityka historyczna, rewizja, zapomnienie, żałoba
Bibliografia
Dąbrowska-Partyka M. (1995), „Jad złej pamięci”, Znak, 5, s. 38–46.
Freud S. (2007), Psychologia nieświadomości, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Hatzfeld J. (2012), Sezon maczet, tłum. J. Giszczak, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Jabłkowska J. (2009), „Spór o niemiecką pamięć w kontekście mowy Martina Walsera z 11.10.1998 r. (Friedenspreisrede)”, w: T. Majewski, A. Zeidler-Janiszewska (red.), współpraca M. Wójcik, Pamięć Shoah. Kulturowe reprezentacje i praktyki upamiętnienia, Łódź: Officyna, s. 273–287.
Nora P. (2009), „Między pamięcią i historią: Les lieux de mémoire”, tłum. P. Mościcki, w: A. Leśniak, M. Ziółkowska (red.), Tytuł roboczy: archiwum 2, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, s. 4–11.
Ricoeur P. (2003), „Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona”, tłum. W. Bońkowski, Konteksty, 1/2, s. 41–54.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Sebald W.G. (2012), Wojna powietrzna i literatura, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Steinlauf M.C. (2001), Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady, tłum. A. Tomaszewska, Warszawa: Cyklady.
Tokarska-Bakir J. (2004), Rzeczy mgliste. Eseje i studia, wprowadzenie M. Janion, Sejny: Pogranicze.
Walser M. (2009), „Doświadczenia podczas pracy nad słowem na niedzielę. Mowa z okazji przyznania Nagrody Pokojowej Księgarzy Niemieckich”, w: J. Jabłkowska, L. Żyliński (red.), O kondycji Niemiec: tożsamość niemiecka w debatach intelektualistów po 1945 roku, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 536–548.
Welzer H., Moller S., Tschuggnall K. (2009), „«Dziadek nie był nazistą». Narodowy socjalizm i Holokaust w pamięci rodzinnej”, tłum. P. Masłowski, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 351–410 [fragment: Welzer H., Moller S., Tschuggnall K. (2002), „Opa war kein Nazi”. Nationalsozialismus und Holocaust im Familiengedächtnis, Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag].
Katarzyna Kuczyńska-Koschany, Anita Jarzyna, Zła pamięć, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 550-552.
