Teatr i jego związki ze zjawiskami → pamięci zbiorowej można przedstawić w trzech perspektywach: instytucji, → medium i → metafory.
Dla współczesnego myślenia o teatrze w kategoriach pamięci zbiorowej podstawą są przede wszystkim dwa modele: instytucja teatru narodowego (jej początki sięgają XVII w., ale rozkwit przypada na wiek XIX i ma związek z rodzącymi się wówczas ideologiami nacjonalizmu) oraz lewicowy teatr rewolucyjny (rozwijający się w Europie po rewolucji październikowej). Obie formy teatru służyły wyraziście zdefiniowanym celom ideologicznym. Odwołując się do pojęcia → doświadczenia zbiorowego oraz idei wspólnoty, zakładały realny wpływ na postawy widowni traktowanej jako reprezentacja społeczeństwa. Dzisiejsze postrzeganie teatru w perspektywie pamięci zbiorowej w dużym stopniu bazuje na dekonstrukcji modelu teatru narodowego, np. w twórczości Jerzego Grotowskiego (1933–1999), i lewicowego teatru rewolucyjnego, np. w dziełach Heinera Müllera (1929–1995).
Teatr traktowany jako medium z jednej strony wykazuje się trwałością praktyk opartych na mechanizmach pamięci (pamięciowe opanowanie tekstu i partytury roli przez aktorów; odwoływanie się do znajomości tradycji teatralnej u widzów; sprzyjanie procesom wytwarzania nawyków kulturowych; ontologiczna podwójność związana z faktem istnienia scenariusza i względnie stabilnymi procedurami jego odtwarzania). Te cechy teatralnego medium pozwoliły Marvinowi Carlsonowi nazwać teatr „maszyną pamięci” (Carlson 2001), nawiedzaną przez własną → przeszłość. Traktowanie teatru jako medium pamięci leżało u źródeł twórczości teatralnej Tadeusza Kantora (1915–1990). Teatr widziany w takiej perspektywie traktowany jest jako miejsce uprawiania społecznych → rytuałów → żałoby. Carlson dla opisania związków teatru z przeszłością stosuje termin ghosting, Joseph Roach natomiast proponuje określenie „surogacja” (Roach 1996). Zarazem jednak medium teatru przejawia skłonność do radykalnych redefinicji pod naciskiem nowszych mediów (→ druku, → fotografii, → kina, → telewizji, wideo). Hybrydyczna natura teatralnego medium, polegająca nie tylko na łączeniu różnych dziedzin → sztuki, lecz także na historycznej heterogeniczności zastosowanych modeli percepcyjnych i procedur artystycznych, pozwala traktować teatr jako przestrzeń wieloaspektowej i wielokanałowej transmisji doświadczeń historycznych, zmiennych reguł konstruowania reprezentacji przeszłości oraz badania performatywnych aspektów → pamięci kulturowej, np. w twórczości Franka Castorfa i The Wooster Group. Teatr bywa też traktowany jako narzędzie wytwarzania oporu wobec ekspansji mediów masowych i związanej z nimi „pamięci publicznej”, charakteryzującej się, w myśl koncepcji Goeffreya Hartmana, hipertrofią i niekontrolowanym przepływem traumatycznych (→ trauma) → obrazów przeszłości (Hartman 2004).
Teatr jako medium pamięci zbiorowej dysponuje dwiema podstawowymi modalnościami transmisji: w porządku reprezentacji i w porządku powtórzenia. Jako przestrzeń reprezentacji historycznych doświadczeń zbiorowych ukształtował się on ostatecznie pod wpływem przełomu romantycznego: miał służyć wzbogacaniu i podtrzymywaniu → tożsamości zbiorowej dzięki wzbudzającym żywy oddźwięk emocjonalny dramatom nawiązującym do przeszłości wspólnoty narodowej (→ naród). Awangardowe formy XX-wiecznego teatru kładły nacisk na zdarzeniowość samego spektaklu teatralnego, a śladów doświadczenia historycznego pozwalały szukać w porządku powtórzenia, w materialnej i afektywnej teraźniejszości spektaklu.
Historycznie zmienne formy teatralnych instytucji oraz teatru jako medium dostarczają bogatego materiału do posługiwania się teatrem jako metaforą praktyk mnemonicznych (→ mnemotechnika), w tym także pamięci zbiorowej. Cechą charakterystyczną tak użytych metafor teatralnych jest skłonność do traktowania teatru jako dyspozytywu definiującego relacje → władzy (aktywność i bierność), reguły działania społecznego (scenariusz, rola, zadanie aktorskie) oraz warunki percepcji (podział na scenę, widownię i kulisy). Teatr jako metafora pamięci pojawia się w retoryce i psychoanalizie (przyczyniły się do tego badania Sigmunda Freuda [1856–1939] nad histerią i procesami przeniesienia). Obie tradycje łączy nacisk na dynamiczny związek obrazów pamięciowych z → afektem, jaki te ostatnie budzą, oraz brak bezpośredniej relacji między obrazami a znaczeniem, jakie zostaje im przypisane. Metaforyka teatralna w badaniach kulturowych nad pamięcią zbiorową korzysta zarówno z tradycji retorycznych, jak i psychoanalitycznych: dzięki temu uwypuklony zostaje aspekt dynamiczny, procesualny i konstrukcyjny fenomenów pamięci kulturowej (teatralność służy podważeniu esencjalistycznych koncepcji pamięci zbiorowej zrodzonych na gruncie ideologii nacjonalistycznych). Teatr pozwala łączyć ze sobą aspekt czasowy i przestrzenny pamięci, definiować zmienne relacje między tekstem i obrazem, obecnością i reprezentacją, a także opisywać mechanizmy transmisji i cyrkulacji obrazów oraz → śladów pamięciowych. Zwrot performatywny w badaniach kulturowych uczynił z teatru rezerwuar podstawowych pojęć i modeli badawczych, doprowadzając zarazem do zatarcia specyfiki samego medium teatru (formy multimedialne i postmedialne) oraz stworzenia nowego paradygmatu tej instytucji jako przestrzeni interdyscyplinarnego badania rzeczywistości społecznej (np. Rimini Protokoll, Forced Entertainment).
Grzegorz Niziołek
Hasła pokrewne: film, inscenizacja, kinematografia, media pamięci, metafory pamięci, mnemotechnika, pamięć performatywna, rytuał, sztuka
Bibliografia
Carlson M. (2001), The Haunted Stage. The Theatre as Memory Machine, Ann Arbor: The University of Michigan Press.
Greenblatt S. (1988), Shakespearean Negotiations: The Circulation of Social Energy in Renaissance England, Berkeley, Los Angeles: University of California Press.
Hartman G. (2004), „Public memory and its discontents”, w: H. Bloom (red.), Literature of the Holocaust, Philadelphia: Chelsea House Publishers, s. 205–222.
Kolankiewicz L. (1999), Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk: Słowo/Obraz terytoria.
Kosiński D. (2010), Teatra polskie. Historie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, Instytut Teatralny.
Kwaśniewska M., G. Niziołek (red.) (2012), Zła pamięć. Przeciw-historia w polskim teatrze i dramacie, Wrocław: Instytut im. Jerzego Grotowskiego.
Pleśniarowicz K. (1990), Teatr Śmierci Tadeusza Kantora, Chotomów: Verba.
Roach J. (1996), Cities of the Dead. Circum-Atlantic Performance, New York: Columbia University Press.
Rokem F. (2010), Wystawianie historii. Teatralne obrazy przeszłości we współczesnym teatrze, tłum. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Sugiera M. (2006), Upiory i inne powroty. Pamięć – historia – dramat, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Grzegorz Niziołek, Teatr, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 484-485.
