Przyszłość, to, co dopiero się stanie; możliwy przebieg i kształt przyszłych wydarzeń zawsze interesowały ludzi. Krzysztof Pomian „niezbywalną własnością umysłu ludzkiego” nazwał „dążenie do jakiegoś określenia konturów przyszłości, do jakiegoś przesądzenia o tym, co jeszcze nie jest, ale co się dopiero urzeczywistni” (Pomian 1973: 51). Problematyka ta była przedmiotem dociekań filozoficznych, a także nauk ścisłych, które próbowały zarysować przyszłe trendy zachodzących zjawisk i budowały prognozy. W socjologii problem społecznie uwarunkowanych oczekiwań wobec przyszłości dopiero od niedawna stał się przedmiotem refleksji (Merton 1984). Refleksja nad przyszłością jest ważnym tematem doktryn i wierzeń religijnych, ideologii i ruchów społecznych, współcześnie pojawia się w nurcie New Age. Zainteresowanie przyszłością znajduje też wyraz w popularności astrologii, numerologii czy chiromancji, dostarczających przepowiedni, na które jest zapotrzebowanie, zwłaszcza w czasach przemian i niepewności.
Z punktu widzenia nauk humanistycznych i społecznych przyszłość, podobnie jak → przeszłość czy → teraźniejszość, jest takim samym zjawiskiem społecznym i kulturowym jak → czas i podlega podobnym mechanizmom: obraz przyszłości jest społecznie konstruowany, zmienny w zależności od czasu i → miejsca, poddawany wartościowaniu. Zainteresowanie przyszłością – podobnie jak przeszłością – wzmaga się w sytuacjach radykalnych zmian. Bronisław Baczko pisał o „eksplozji pamięci”, jaka miała miejsce w latach 1980–1981, w okresie powstania Solidarności, łącząc ówczesne „uwolnienie przeszłości spod panowania totalitarnego kłamstwa” z odblokowaniem „horyzontu oczekiwań i nadziei” (Baczko 1994: 246). Zarówno pamięć (czyli przeszłość), jak i nadzieja (czyli przyszłość) są mocnym spoiwem społecznym. Ale w odróżnieniu od przeszłości, której rolę i stosunek ludzi do niej badają różne dyscypliny z – jak się zdaje – coraz większą intensywnością, przyszłość jest obszarem badań znacznie rzadziej podejmowanym. Pomijając falę mody na futurologię i prognostykę, jaka w latach 60. XX w. przeszła przez nauki społeczne, czy silny nurt refleksji nad przyszłością społeczeństwa i kultury w kontekście nowych technologii komunikacyjnych i informacyjnych (Toffler 2007 [1970]) oraz procesów globalizacji, a także prawdziwą fascynację końcem tysiąclecia, który stał się inspiracją dla wielu poważnych badań i głębokich dyskusji (Ornauer i in. 1976), przyszłość jako obszar czasu (nieraz używa się terminu „wymiar czasu”) nie budzi zainteresowania porównywalnego z tym, jakie współcześnie widzimy wobec przeszłości. Obserwujemy wprawdzie rozwój młodej dziedziny badań zwanych utopian studies, publikacje, nowe czasopisma, towarzystwa naukowe i konferencje poświęcone współczesnym formom utopii i obecności „impulsów utopijnych” w ideologii, kulturze, → literaturze i → sztuce współczesnej. W nurcie tym kategoria przyszłości zostaje rozszerzona, obejmując wszelkie potencjalności i wirtualności: życzenia, marzenia, wyobrażenia, znajdujące wyraz w życiu codziennym i w kulturze popularnej, w grach, kinie, turystyce, w „aurze utopijnej”, otaczającej modę czy reklamę (Jameson 2011). Zdaniem tego autora to właśnie w utopii łączą się dwie „ścieżki refleksji”: nad czasem egzystencjalnym, czasem pamięci i przeszłości oraz nad czasem historycznym, skierowanym w przyszłość (tamże: 8).
Jednym z obszarów, w których pojawia się kwestia przyszłości, jest interdyscyplinarny dyskurs na temat kultury współczesnej i jej charakterystycznych cech, znajdujących wyraz w strukturach czasowych, czyli w zmieniających się relacjach między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Kulturę współczesną charakteryzuje rosnąca rola teraźniejszości, włączanie do niej przeszłości i przyszłości oraz skracanie horyzontu czasu, skierowanego zarówno w przeszłość, jak i w przyszłość (→ horyzont oczekiwań). Jest ona skoncentrowana na tym, co teraz, zdominowana przez nowość, zmienność, przyspieszenie. Przemiany te są interpretowane jako niezamierzone i nieprzewidziane konsekwencje typowego dla → nowoczesności stosunku do czasu, charakteryzującego się znacznym przyspieszeniem, koncentracją na przyszłości, planowaniem. Napięcie między tymi czynnikami sprawia, że w rezultacie prowadzą one do zjawisk przeciwstawnych, polegających na coraz większej roli teraźniejszości, pochłaniającej także przeszłość i przyszłość. Fenomen ten, określony jako rozszerzona teraźniejszość, opisała austriacka socjolożka Helga Nowotny w książce Time. The Modern and Postmodern Experience [1994]. Wielu badaczy kultury współczesnej wskazuje na podobne zjawiska i mechanizmy, takie jak kompresja czasoprzestrzeni (Harvey 1989), uwspółcześnianie czasu przez włączanie przeszłości i przyszłości do ciągle rozrastającej się teraźniejszości (Young 1988), powstawanie globalnej teraźniejszości (Adam 1995), dominacja „teraz” i kultury „teraz” (Bertman 1998), „terazim” Zygmunta Baumana (2010) czy „kultura teraźniejszości” (Tarkowska 2010). Różne są przyczyny zredukowanej czy zanikającej, bo pochłanianej przez teraźniejszość przyszłości. Z badań empirycznych wynika, że nastawieniu na przyszłość nie sprzyjają okresy głębokich zmian, wprowadzające generalną niepewność i nieprzewidywalność przyszłego biegu wydarzeń, a także sytuacje zależności i przymusu politycznego, ekonomicznego bądź społecznego (Tarkowska 1992).
Innym z obszarów, w których problematyka przyszłości pojawia się w naukach społecznych, są badania orientacji temporalnych, charakterystycznych dla poszczególnych jednostek, także dla społeczeństw, ruchów społecznych, kultur i ideologii. Przypisuje się grupom i ich wytworom np. orientacje retrospektywne (nastawienie na przeszłość, rola → tradycji, tradycjonalizm, konserwatyzm), prospektywne (utopie, ideologie postępu, rozwoju) czy retrospektywno-prospektywne (średniowieczne millenaryzmy, lęki związane z rokiem 2000), wreszcie prezentystyczne, polegające na dążeniu do przetrwania lub zabarwione hedonistycznie (Tarkowska 1987). Badania wizji przyszłości danej zbiorowości wiele mówią o związanych z nią nadziejach i lękach, podobnie jak literatura, → film i gry komputerowe z gatunku science fiction.
Elżbieta Tarkowska
Hasła pokrewne: czas, przestrzeń doświadczenia/horyzont oczekiwania, przeszłość, teraźniejszość
Bibliografia
Adam B. (1995), Timewatch. The Social Analysis of Time, Cambridge: Polity Press.
Baczko B. (1994), Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, tłum. M. Kowalska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bauman Z. (2010), Konsumowanie życia, tłum. M. Wyrwas-Wiśniewska, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bertman S. (1998), Hyperculture. The Human Cost of Speed, Westport, Conn., London: Praeger.
Harvey D. (1989), The Condition of Postmodernity. A. Enquiry into the Origins of Cultural Change, Oxford: Basil Blackwell.
Jameson F. (2011), Archeologie przyszłości. Pragnienie zwane utopią i inne fantazje naukowe, tłum. M. Płaza, M. Frankiewicz, A. Miszk, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Merton R.K. (1984), „Socially expected duration: A case study of concept formation in sociology”, w: W.W. Powell, R. Robbins (red.), Conflict and Consensus. A Festschrift for Lewis Coser, New York: The Free Press, s. 262-283.
Nowotny H. (1994), Time. The Modern and Postmodern Experience, Cambridge: Polity Press.
Ornauer H., Wiberg H., Siciński A., Galtung J. (red.) (1976), Images of the World in the Year 2000. A Comparative Ten Nations Study, The Hague, Paris: Mouton.
Pomian K. (1973) „Prognozy – wizje – wartości”, Polska 2000, nr 3, s. 51-61.
Tarkowska E. (1987), Czas w społeczeństwie. Problemy, tradycje, kierunki badań, Wrocław: Ossolineum.
Tarkowska E. (1992), Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipotezy, impresje. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
Tarkowska E. (2010), „Kultura teraźniejszości w ujęciu globalnym i lokalnym”, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 107–120..
Toffler A. (2007), Szok przyszłości, tłum. W. Osiatyński, E. Woydyłło, Poznań: Wydawnictwo Kurpisz.
Young M. (1988), The Metronomic Society. Natural Rhythms and Human Timetables, Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
Elżbieta Tarkowska, Przyszłość, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 416-418.
