Termin który pojawił się w autobiograficznej książce Marianne Hirsch (Hirsch 1997), będącej połączeniem → rekonstrukcji → przeszłości rodziny z teoretyczną refleksją o poznawczej wartości → narracji o przeszłości i → fotografii jako dokumentu przeszłości. Hirsch interesuje poznawcza wartość pamięci. Postpamięcią nazywa ona pewien typ → pamięci indywidualnej, kształtującej Ja podmiotu. Postpamięć gromadzi treści zapamiętane i tkwiące w świadomości, niepochodzące z naszego własnego → doświadczenia, ale z doświadczenia naszych bliskich, którzy opowiadając o nim, przeżywali je z nami powtórnie. Podstawowe znaczenie dla tego rodzaju pamięci mają empatia i splecenie narracji podmiotu o swoim doświadczeniu z narracjami o doświadczeniu bliskich mu osób. Postpamięć jest materiałem, w oparciu o który podmiot buduje swą → tożsamość, przejmując w dużej części elementy tożsamości jednostek bliskich mu emocjonalnie i intelektualnie.
Hirsch uznaje postpamięć za istotny rodzaj pamięci także dlatego, że scala ona więzi międzygeneracyjne, znosi dystans pokoleniowy (→ pokolenie), ponadto stwarza podstawę do głębokiego, osobistego odniesienia do przeszłości. Postpamięć jest, jej zdaniem, „silną i bardzo szczególną formą pamięci właśnie dlatego, że jej odniesienia, przedmiot czy źródło są zapośredniczone nie przez przypominanie, ale przez wyobrażenie i kreację [...]. Postpamięć charakteryzuje doświadczenie tych, którzy dorastali zdominowani przez narracje poprzedzające ich narodziny i których własne późniejsze historie zostały wyparte przez historie poprzedniej generacji naznaczone traumatycznymi przeżyciami, jakich nie można ani zrozumieć, ani odtworzyć” (Hirsch 1997: 22). Wyobrażenie czyjegoś doświadczenia, wczucie się w realnie zaistniałą sytuację, niemożliwą do odtworzenia w jakikolwiek sposób, oraz fakt, że była ona udziałem bliskiej osoby, stwarzają poczucie zobowiązania do współodczuwania i zarazem zadośćuczynienia. Poczucie to naznacza i obarcza postpamiętającego. Nie pozwala mu uwolnić się nie tylko od przekonania o koniecznej solidarności z osobą przekazującą mu swoją wiedzę o przeszłości i emocje, lecz także od przeświadczenia o obowiązku ich przechowania.
Jakkolwiek termin „postpamięć” powstał niejako na użytek dyskursu o → Zagładzie i traumatycznym, tragicznym doświadczeniu ocalałych, znalazł on szersze zastosowanie. Jest używany w badaniach rozmaitych kwestii związanych z tożsamością, typami i funkcjami pamięci, wspólnotowością, stosunkiem do przeszłości. Bywa także wykorzystywany w badaniach przeszłości utrwalonej w przekazach medialnych (np. fotografii, dokumencie filmowym [→ film]). Ze szczególnym zainteresowaniem pojęcie postpamięci spotkało się ze strony antropologii kulturowej, a także socjologii i → historii. Jest stosowane w badaniach np. postaw wobec doświadczenia Holokaustu, społecznych, kulturowych lub psychologicznych konsekwencji wynikających z poczucia zobowiązania do dawania → świadectwa o traumatycznej przeszłości, obowiązku → upamiętniania, ocalenia od → zapomnienia itp. Pojęcie to stało się również przydatne w dyskursach o → winie i odkupieniu. Uznaje się, że jest ono potrzebne wszędzie tam, gdzie toczy się → dyskurs o przeszłości, istotnej dla rozumienia → teraźniejszości ze względów przede wszystkim emocjonalnych (→ afekt). Badanie postpamięci pozwala rozumieć postawy, typy racjonalizacji działań i przekonań tych wszystkich, którzy z jakichś powodów dziedziczą i przepracowują doświadczenia swoich rodziców. Poszerzenie zastosowania analiz postpamięci wymaga jednak świadomości, że analizy takie wpisują też wymienione badania w rozmaite inne konteksty, np. kontekst debaty o → ofierze.
Postpamięć ma wpływ na dokonywane przez jednostkę wybory reguł etycznych, postaw i wartości. Empatyczny, emocjonalny fundament tego rodzaju pamięci sprawia, że wybory te są odczuwane np. jako szczególne zobowiązanie, rodzaj bolesnego, ale cennego → dziedzictwa. Jeśli, jak twierdzi David Lowenthal (1985: 197), „pamięć o przeszłości jest decydująca dla naszego poczucia tożsamości”, to postpamięć stanowi o głębokim zakorzenieniu tego poczucia, a tym samym uczestniczy w pozyskiwaniu przez podmiot samoidentyfikacji i refleksyjnej, autobiograficznej samoświadomości. Postpamięć może współkształtować tożsamość również przez zniewolenie i obsesyjność, stając się czynnikiem destabilizującym lub wręcz destrukcyjnym, gdy wyzwala albo introwertyczne, traumatyczne zmaganie się z przeszłością i indywidualną próbę jej przepracowania, albo ekstrawertyczne, nacechowane poczuciem misji działanie na rzecz upublicznienia tego doświadczenia i wiedzy o nim. Postawy takie znajdują poświadczenie w badaniach dzieci osób, których udziałem stały się wydarzenia burzące albo degradujące ich kultury, a także osób, których historie życia wpisały się w procesy gwałtownie lub dogłębnie zmieniające porządki rzeczywistości kulturowej, społecznej czy politycznej (Kaniowska 2008: 72–73). Postpamięć traktowana jako pewien typ pamięci powinna być zatem rozpatrywana w planie → pamięci indywidualnej; pozostaje ona też w bliskim powiązaniu z pamięcią autobiograficzną (→ autobiografia).
Poszerzenie pola zastosowania pojęcia postpamięci stwarza również możliwość użycia go w badaniach → pamięci zbiorowej (Hirsch 2011). Pozwala pogłębić analizy kulturowego wymiaru pamięci, ujawniającego się nie w tym, co wiąże się z socjalizacją i przekazem treści kulturowych, lecz w tym, co współdecyduje o powstawaniu i trwaniu różnego typu wspólnot. Mechanizm działania postpamięci zbiorowej bardzo przypomina ten, który kształtuje tożsamość jednostki. Identyfikacja postpamięci grupowej daje możliwość uchwycenia i zdiagnozowania roli empatycznego przeżywania doświadczenia, wspólnego pewnym grupom, przez inne grupy, które to doświadczenie przepracowały emocjonalnie, zracjonalizowały i wytworzyły na tej podstawie wartości, włączone do własnej narracji o rzeczywistości. Podobnie jak w wypadku oddziaływania postpamięci na tożsamość jednostek znajduje tu zastosowanie metafora → śladu. Pamięć gromadzi wszystko, co zapisuje się w niej z przeszłości; w postpamięci natomiast funkcjonują treści nieobojętne, wciąż żywe (traumatyczne, bolesne lub – po prostu – z jakichś powodów szczególnie istotne). Postpamięć jest zatem przestrzenią działania śladu, który w dużej mierze decyduje o konstytucji tożsamości (zarówno jednostki, jak i grupy). To łączy ją z terminem „sobość”, wskazującym na to, iż tożsamość jest zanurzonym w czasie procesem nieustannej samokreacji (Skarga 1995, 2004). Sobość jest tożsamością podmiotu, który rozpoznaje ślady, jakie go ukształtowały; ma świadomość ich obecności i siły. Wydaje się, że taka charakterystyka jest trafna w odniesieniu do dysponujących postpamięcią.
Wszystkie wymienione wcześniej cechy i uwarunkowania postpamięci pozwalają stosować ten termin w badaniu zarówno pamięci/tożsamości indywidualnej, jak i pamięci/tożsamości zbiorowej. Ta pierwsza perspektywa pozostaje w zgodzie z intencjami jego twórczyni, Marianne Hirsch. Ta druga pojawiła się wraz z rozmaitymi próbami zastosowania pojęcia do konkretnych badań, tj. w praktyce badawczej np. antropologii czy historii (Ankersmit 2004).
Warto sobie uświadomić, że istnieje wiele podobieństw pomiędzy taką perspektywą a używanymi już w przeszłości poznawczymi strategiami czy pojęciami. Do takich właśnie należy kategoria memorii, którą znajdujemy w rozważaniach św. Augustyna (354–430). Memoria/pamięć, w jego rozumieniu, pozostaje w bliskości z umysłem i duszą. Przechowuje uczucia, → obrazy dostrzeżone → zmysłami, to, co wytworzyła → wyobraźnia, oraz wiedzę. Wszystkie one tworzą samowiedzę człowieka, dzięki której uświadamia on sobie siebie samego (św. Augustyn 1978). Memoria ma u św. Augustyna jeszcze jedno istotne znaczenie – odnosi się także do zmarłych. → Wspomnienie zmarłych skłania żyjących do działania; jako pamięć o nieżyjących wyznacza zachowania ich następców. Decyduje zatem także o tożsamości wspólnot, wskazując im ich historię i nakazując troskę o zachowanie jej ciągłości. Augustiańską memorię można traktować jako termin bliskoznaczny w stosunku do postpamięci.
Osobny problem w badaniu postpamięci stanowi metodologiczna kwestia narracji jako opowieści o przejętym doświadczeniu, którego znaczenie jest dla Ja podmiotu fundamentalne. Empatia i poczucie zobowiązania, nierozerwalnie związane z powstaniem i funkcjonowaniem postpamięci, sprawiają, że narracja pamięci tego rodzaju nasycona jest silnie zsubiektywizowanymi treściami i stanowi próbę przedstawienia nieprzedstawialnego. Język takiej narracji jest po części zapożyczony, a po części własny. Wszystko to sprawia, że narracje postpamięci tworzą teksty wymagające szczególnego typu egzegezy i interpretacji. Ich egzegeza pozwala wychwytywać zarówno treści uświadamiane przez podmiot, jak i te ukryte przed nim samym. Jedne i drugie umożliwiają badaczowi postpamięci wykrycie głębokich sensów, uzasadniających jakieś aspekty tożsamości badanych jednostek czy zbiorowości.
Katarzyna Kaniowska
Hasła pokrewne: fotografia, implanty pamięci, ofiara, pamięć indywidualna, pamięć protetyczna, ślad, tożsamość, Zakhor, Zagłada
Bibliografia
Ankersmit F. (2004), Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografii, tłum. A. Ajschtet i in., Kraków: Universitas, Augustyn, św. (1978), Wyznania, tłum. Z. Kubiak, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Hirsch M. (1997), Family Frames: Photography, Narrative and Postmemory, Cambridge (Massachusetts), London: Harvard University Press.
Hirsch M. (2011), „Pokolenie postpamięci”, Didaskalia: Gazeta Teatralna, 105, s. 28–36.
Kaniowska K. (2004), „Memoria i postpamięć a antropologiczne badanie wspólnoty”, w: G.E. Karpińska (red.), Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, Łódzkie Studia Etnograficzne XLIII, s. 9–27.
Kaniowska K. (2008), „Postpamięć indywidualna – postpamięć zbiorowa jako kategorie poznania w antropologii”, w: S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki (red.), Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, s. 65–77.
Lowenthal D. (1985), The Past is a Foreign Country, Cambridge: Cambridge University Press.
Skarga B. (1995), „Tożsamość Ja i pamięć”, Znak, 480, s. 4–19.
Skarga B. (2004), Ślad i obecność, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Katarzyna Kaniowska, Postpamięć, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 389-392.
