Kategoria z dziedziny → etyki jednostkowej, odnosząca się do poprawy relacji między ludźmi po zaistnieniu krzywdy moralnej i związanej z nią → winy. Znaczeniowo bliska terminowi „przebaczenie” – w języku potocznym oba pojęcia są często używane zamiennie, dlatego należy rozpatrywać je łącznie. W XX w. wymieniane są w kontekście naprawy stosunków między narodami i państwami, obok takich pojęć, jak „dobre sąsiedztwo” czy „współpraca pokojowa”. Pisano o nich również w odniesieniu do gestów o pozapolitycznej i ponadnarodowej wymowie, w rodzaju Listu biskupów polskich do biskupów niemieckich (1965), uklęknięcia Willy’ego Brandta (1913–1992) pod Pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie (1970), przeprosin europejskich i światowych polityków za kolonializm, niewolnictwo itd.
Istnieją rozbieżne zdania co do różnicy znaczeniowej między pojęciami „pojednanie” i „przebaczenie”. W wymiarze teologicznym podkreśla się świecki charakter pojednania i religijne konotacje przebaczenia. Przebaczenie jest jedną z najważniejszych kategorii w judaizmie i chrześcijaństwie, wraz z pojednaniem odgrywa również istotną rolę we współczesnej psychoterapii (Griswold 2007). W wymiarze filozoficznym istnieją co najmniej dwa zasadnicze podejścia do tej rożnicy. Według pierwszego pojednanie, jako swoista normalizacja stosunków, przychodzi po przebaczeniu; przebaczenie jest zatem przygotowaniem do pojednania (Piłat 2003). Według drugiego do pojednania dochodzi niezależnie od przebaczenia, ponieważ dotyczy nie relacji dwóch osób, między którymi doszło do zła, lecz np. ich dzieci lub krewnych. Przebaczenie odnosi się w tym rozumieniu bezpośrednio do wyrządzonego zła, natomiast pojednanie jest tożsame z pogodzeniem się z odleglejszą przeszłością (Arendt 2006).
Gdy chodzi o rolę przebaczenia w polityce XX w., należy zwrócić uwagę na deklaracje przebaczenia jako na nową instytucję polityczną, wypracowaną po 1945 r. (Wigura 2011). Występują one zarówno w kontekście międzynarodowym, jak i wewnątrz → narodów i innego rodzaju społeczności. Charakteryzują się następującymi założeniami: 1) moralnej reprezentacji zbiorowości (politycy i inni przedstawiciele zbiorowości zaczęli po 1945 r. przepraszać i deklarować przebaczenie nie tylko w związku z własnymi działaniami, lecz przede wszystkim czynami dokonanymi przez reprezentowaną przez nich zbiorowość); 2) zbiorowej odpowiedzialności społeczności, która deklaruje/przyjmuje skruchę (sprawcy, → ofiary); 3) ciągłości narodu lub innej zbiorowości. Deklaracje przebaczenia dotyczą nie tylko żyjących, lecz także nieżyjących już członków wspólnoty.
Z tymi trzema założeniami współgra rytualny charakter deklaracji przebaczenia w polityce. Istotne są tu odwołania do języka i symboliki religijnej, do języka gestu – jak w przypadku uklęknięcia Willy’ego Brandta przed Pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie (Lübbe 2003).
W latach powojennych przebaczenie staje się również jednym z centralnych tematów filozofii, dyskutowanym m.in. przez Jacques’a Derridę (1930–2004), Jeana Améry’ego (1912–1978), Hannah Arendt (1906–1975), Vladimira Jankélévitcha (1903–1985), Karla Jaspersa (1883–1969), Paula Ricoeura (1913–2005). Punkt wyjścia filozofii przebaczenia niemal zawsze stanowią zbrodnie z czasów rządów narodowego socjalizmu i II wojny światowej (choć nieobce są jej również inne tematy, np. apartheid). Filozofia przebaczenia zazwyczaj łączy prywatne → doświadczenia autora z próbą filozoficznej refleksji i generalizacji. W związku z tym nie jest to filozofia spójna w tym sensie, że nie stawia sobie celów filozofii analitycznej, a przybiera raczej formę analizy fenomenologicznej lub rozproszonych spostrzeżeń. Namysł filozoficzny rodzi najczęściej poważne wątpliwości co do autentyczności deklaracji oraz możliwości prawdziwego przebaczenia i skruchy w polityce. Wśród najważniejszych problemów znajdują się następujące:
1) Co się dzieje, gdy ofiary odmawiają zaakceptowania politycznej decyzji o deklaracji przebaczenia? Niektórzy teoretycy są zdania, że jeśli ofiara nie chce lub nie jest gotowa przebaczyć, a także gdy nie żyje, jej prawo do przebaczenia przenosi się na inne osoby (Digeser 2001). Przeciw takiemu stanowisku wysuwać można argumenty, że pozostawianie ofiar poza decyzją wspólnoty o przebaczeniu może być dla nich upokarzające i powiększać wstyd związany z krzywdą (Levi 2007; Améry 2007). Istotne w tym kontekście są również rozważania Arendt o chorobie sumienia sprawców, którzy nie żałują czynów popełnionych w imię służby zbrodniczym systemom (Arendt 2004) oraz o winie zbiorowej i trudności z jej przebaczeniem.
2) Czy przebaczenie w polityce może mieć istotne znaczenie moralne, czy też jest tylko strategią realizacji interesu politycznego? Jako źródła → autentyczności deklaracji przebaczenia w polityce można wskazać: a) kontrowersyjność przyjętej → narracji, inspirującą publiczną debatę na temat danej deklaracji, dającą jej szansę na pozostanie w świadomości społecznej; b) powiązanie z polityką typu niesymbolicznego, np. programami edukacyjnymi i wymianami szkolnymi; c) użycie pozapolitycznego języka, będącego nośnikiem wartościowych społecznie znaczeń.
Wobec globalizacji i konwencjonalizacji deklaracji przebaczenia w polityce pojednanie bywa wskazywane jako sposób dalszej pracy nad → pamięcią zbiorową niegdyś skonfliktowanych społeczności. W tym kontekście można wymienić takie m.in. sposoby działania, jak: wspólne komisje podręcznikowe, wymiany uczniowskie i studenckie, wspieranie projektów zaangażowanego społeczeństwa obywatelskiego.
Interesującym zagadnieniem wydaje się rola pojednania w kontekście argumentacji, iż zbrodni zbiorowych nie można przebaczyć. Jako powód podaje się np. to, że skoro ofiary tych zbrodni nie żyją, nie ma już osób, które mogłyby udzielić przebaczenia, albo że zbrodnie te są tak wielkie, iż wymykają się ludzkiej zdolności do przebaczenia. Pisano w ten sposób m.in. o → Zagładzie Żydów (Derrida 2003 [2000]).
Pojęcie pojednania jest też obecne w nazwach różnego rodzaju komisji prawdy i pojednania, których praca odnosi się do traumatycznej przeszłości społeczeństw i ma na celu naszkicowanie całościowego obrazu poprzedniego systemu politycznego (Justenhofen 2008). W ich działaniu element pojednania towarzyszy wskazaniu sprawców i zakwalifikowaniu ich czynów. Instytucje te bazują na założeniu, że zło dokonane między ofiarą a sprawcą pozbawia godności obie strony. Działalność komisji koncentruje się na odbudowaniu zniszczonych relacji między ofiarami a sprawcami. Uznanie przez tych ostatnich prawa ofiar do poznania prawdy o zaistniałej niesprawiedliwości pozwala na odzyskanie przez nie godności. To z kolei umożliwia ofiarom oddanie godności sprawcom przez udzielenie przebaczenia, a wtedy obie strony gotowe są do pojednania (Reuter 2002). Jako przykłady można wymienić takie komisje, jak: Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas (Narodowa Komisja ds. Zbrojnych Porwań) w Argentynie, Truth and Reconciliation Commission (Komisja Prawdy i Pojednania) w Kanadzie, Comisión Nacional de Verdad y Reconciliación (Narodowa Komisja Prawdy i Pojednania) w Chile, sądy Gacaca w Rwandzie, wreszcie najsłynniejsza – Truth and Reconciliation Comission (Komisja Prawdy i Pojednania) w RPA. Model komisji prawdy i pojednania jest bardzo rozpowszechniony, jakkolwiek niepozbawiony kontrowersji. Według Heinza-Gerharda Justenhofena problematyczne jest przede wszystkim to, że praca podobnych komisji może być wykorzystywana przez stare i nowe elity do przeprowadzenia „wynegocjowanej rewolucji”, bez oglądania się na rzeczywiste odczucia ofiar i sprawców (Justenhofen 2008).
Jednym z najważniejszych problemów, na które wskazuje się w kontekście pojednania w polityce, jest to, czy można pogodzić je z zasadami państwa liberalnej demokracji, czy też jest ono głęboko nieliberalne (Ash 1997). Według proponowanych rozwiązań pojednanie, a także rytuały przebaczenia można stosować jako uzupełnienie wymiaru sprawiedliwości lub rozwiązanie w sytuacji, gdy zastosowanie rozwiązań prawnych jest z jakichś względów niemożliwe (Philpott 2006). Za aktami i komisjami pojednania w polityce może również przemawiać taka jej wizja, w której istotną rolę odgrywają nie tylko względy pragmatyczne, lecz także głębsze zasady kryjące się w koncepcji tych deklaracji: sprawiedliwość, dobro wspólne, altruizm (tamże), a także świadomość, że przebaczenie w polityce może 1) odbudowywać więzy społeczne; b) odgrywać rolę terapeutyczną; 3) pomagać w przywróceniu godności zarówno ofiarom, jak i sprawcom.
Karolina Wigura
Hasła pokrewne: amnestia, etyka, rozliczenie, wina, władza
Bibliografia
Améry J. (2007), „Poza winą i karą. Próby przełamania podjęte przez złamanego”, tłum. Ryszard Turczyn, Kraków: Wydawnictwo Homini.
Arendt H. (2004), „Eichmann w Jerozolimie”, tłum. Adam Szostkiewicz, Kraków: Znak.
Arendt H. (2006), „Dziennik myśli 1950–1975”, Przegląd Polityczny, 76, s. 101–103.
Ash T.G. (1997), „True confessions”, New York Review of Books, 44, s. 33–38.
Derrida J. (2003), On Cosmopolitanism and Forgiveness, tłum. M. Dooley, M. Hughes, London, New York: Routledge.
Digeser P.E. (2001), Political Forgiveness, Ithaca, London: Cornell University Press.
Griswold Ch. (2007), Forgiveness: A Philosophical Exploration, Cambridge: Cambridge University Press.
Jankélévitch V. (2005), Forgiveness, tłum. A. Kelly, Chicago, London: University of Chicago Press [Jankélévitch V. (1967), Le pardon, Paris: Aubier-Montai].
Justenhofen H.-G.(2008), „Individuelle und kollektive Versöhnung”, Die Neue Ordnung, 2, s. 84–93.
Kodalle K.-M. (2006), Annäherungen an eine Theorie des Verzeihens, Stuttgart: Steiner.
Levi P. (2007), Pogrążeni i ocaleni, tłum. S. Kasprzysiak, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Lübbe H. (2003), Ich entschuldige mich. Das neue politische Bußritual, Berlin: Berliner Taschenbuchverlag.
Philpott D. (2006), „Beyond politics as usual: Is reconciliation compatible with liberalism?”, w: D. Philpott (red.), The Politics of Past Evil: Religion, Reconciliation, and the Dilemmas of Transitional Justice, Notre Dame: University of Notre Dame Press, s. 11–44.
Piłat R. (2003), Krzywda i zadośćuczynienie, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Reuter H.-R. (2002), „Ethik und Politik der Versöhnung. Prinzipielles zu einem aktuellen Thema” w: H.-R. Reuter (red.), Politik der Versöhnung, Stuttgart: Kohlhammer, s. 15–36.
Wigura K. (2011), Wina narodów. Przebaczenie jako strategia prowadzenia polityki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Karolina Wigura, Pojednanie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 369-372.
