Pamięć popularna odnosi się do zagadnień pamięci i → pamiętania w obrębie popkultury. Pojęcie to określa: 1) pamięć alternatywną, tworzącą się poza hegemonicznymi konstrukcjami pamięci; 2) Pamięć autoreferencyjną, odwołującą się do → historii popkultury; 3) pamiętanie i wspominanie jako tematykę obecną w produktach popkultury. Pojawiło się ono w pismach historyków i kulturoznawców z Popular Memory Group (Olick, Vinitzky-Seriousi, Levy 2001 [1982]: 252–260), a zostało spopularyzowane przez Michela Foucaulta (1926–1984) w odniesieniu do → filmu i → telewizji oraz ich roli w tworzeniu interpretacji wydarzeń historycznych, odbiegających od obowiązującego → dyskursu. Popular Memory Group podkreślała wpływ struktur → władzy na powstawanie pamięci popularnej, wskazując na proces marginalizacji pamięci alternatywnych, konstruowanych m.in. przez mniejszości społeczne. Jej istotną cechą jest tworzenie dyskursu opozycyjnego wobec uznanej historiografii. W tym kontekście pamięć popularna wymyka się → hegemonii pamięci, konstytuowanej przez → media, edukację i historyków. Zasługa Foucaulta i badaczy z Birmingham leży tu w dostrzeżeniu produktywności mediów masowych w kreowaniu „nowego kodu” dla pamięci popularnej, której dotychczasowym środkiem wyrazu były przekaz mówiony (→ oralność), pieśni oraz literatura brukowa.
Kontrowersje wokół pamięci popularnej mają źródło w samej istocie kultury popularnej, zorientowanej na masowy komercyjny obieg treści kulturowych. Typowy dla popkultury recycling produktów i twórców jest wynikiem emfatycznego stosunku do teraźniejszości. Stąd z perspektywy badań medioznawczych pamięć popularna podkreśla rolę → teraźniejszości w procesie pamiętania, z punktu widzenia literaturo- i kulturoznawstwa akcentuje zaś znaczenie „analizy nostalgicznej” (Jameson 2011 [1981]).
Pamięć popularna posługuje się zabiegami estetycznymi, wywodzącymi się z muzyki, takimi jak samplowanie i rearanżacje (coverowanie), wykorzystuje też trendy retro oraz odświeżania dawnych stylów muzycznych (revival; Zierold 2006). Manifestuje się m.in. w → literaturze pop, filmie oraz → komiksie. Literaturoznawcy podkreślają skłonność literatury pop do archiwizowania rzeczywistości (Baßler 2002), a filmoznawcy zwracają uwagę na reinterpretacje → historii oraz estetyczne zabiegi podważające autentyczność filmowych dokumentów, tzw. mock-documentary (JFK, Forrest Gump; Burgoyne 2003).
Kalina Kupczyńska
Hasła pokrewne: hegemonia, klasa społeczna, media, pamięć kulturowa, pamiętanie
Bibliografia
Baßler M. (2002), Der deutsche Pop-Roman. Die neuen Archivisten, München: Beck.
Burgoyne R. (2003), „Memory, history and digital imagery in contemporary film”, w: P. Grainge (red.), Memory and Popular Film, Manchester: Manchester University Press, s. 220–256.
Foucault M. (1974), „Anti-Retro”, Cahiers du cinéma, 251–252 (07/08), s. 6–15.
Jameson F. (2011), Postmodernizm, czyli logika kulturowa późnego kapitalizmu, tłum. M. Płaza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Olick J.K., Vinitzky-Seriousi V., Levy D. (red.) (2001), „Popular Memory Group”, w: The Collective Memory Reader, Oxford, New York: Oxford University Press, s. 252–260.
Zierold M. (2006), Gesellschaftliche Erinnerung. Eine medienkulturwissenschaftliche Perspektive, Berlin, New York: De Gruyter.
Kalina Kupczyńska, Pamięć popularna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 342-343.
