Palimpsestos – od gr. palin (ponownie) i psao (ścieram), oznacza podstawę materialną, na której różne warstwy informacji nałożone zostały jedna na drugą. Fenomen palimpsestu aktywizowany jest zwłaszcza wtedy, gdy kładzie się nacisk na wzajemne wpływy między procesami „wymazywania” i „zapisywania” oraz na sposób, w jaki oddziaływanie to prowadzi do formowania złożonych, wielowarstwowych i wieloczasowych tworów, często sprzecznych z konwencjonalnym rozumieniem chronologii. Palimpsest kategorią poręczną w tropieniu wielowarstwowości i różnorodności, występujących na różnych poziomach (tematycznych, gatunkowych, stylistycznych) twórczej aktywności człowieka. Kluczową cechą właściwą palimpsestom jest „superpozycja”, tj. nakładania się (wyników i następstw działań) na siebie. Cecha ta właściwa jest również „obiektom pamięci”, wystawionym na (nieustanne) transformacje, które je modyfikują.
Figuratywność terminów „palimpsest” i „palimpsestowy”
Termin „palimpsest” wykracza poza granice dosłowności i jest rozumiany jako proces nakładania się kolejnych działań, których pozostałości zostają w jego toku częściowo zatarte bądź zmienione. Palimpsestowość stanowi określenie dla przejawów stopniowych kumulacji i transformacji kolejnych, częściowo zachowywanych następstw działań, które prowadzą do powstania nowej jakości, wykraczającej poza poszczególne części składowe, jak również poza tę sumę. Przyjmuje się, że szerokie użycie tego terminu zapoczątkował tekst Gérarda Genette’a Palimpsesty. Literatura drugiego stopnia [1982], w którym autor zauważa, że ze względu na to, co dzieje się w samym tekście oraz uwikłanie tekstów w relacje z innymi tekstami „relacje tekstualne można porównywać do starego obrazu p a l i m p s e s t u [wyróżnienie w oryg.], gdzie spod jednego tekstu tego samego pergaminu wyziera inny, którego ów późniejszy tekst nie przysłonił całkowicie, pozwalając mu miejscami prześwitywać” (Genette 1992: 363–364). Nie było to jednak pierwsze użycie tego terminu w sensie figuratywnym. Występuje on już u Plutarcha (przed 50–po 120) i św. Jana Chryzostoma (ok. 350–407; Dillon 2005: 260). Warto też dodać, że ponad 100 lat temu o tzw. literaturze przetwórczej (powstającej w wyniku nawarstwiania i „rearanżacji” istniejącego materiału literackiego [→ literatura] czy dyskursywnego [→ dyskurs]) pisał polski krytyk literacki i filmowy, prozaik, poeta, dramaturg, Karol Irzykowski (1873–1944).
Upowszechnienie terminu „palimpsestowy” przypisywane jest Philippe’owi Lejeune’owi, który w pracy Moi Aussi [1986] użył francuskiego terminu palimpsestueuse dla określenia złożoności procesu odczytywania. Zintensyfikowało to proces metaforyzacji, trwający od połowy XIX w. (tj. okresu najbardziej płodnego w dziedzinie odkrywania palimpsestów) po dzień dzisiejszy (Dillon 2005: 243). Palimpsestowość, która w połowie XIX w. postrzegana była raczej w kategoriach kryzysu i traktowana jako marginalna cecha rzeczywistości (społecznej, tekstualnej, materialnej), na przełomie XX i XXI w. zyskuje rangę kategorii reprezentatywnej dla → nowoczesności i wpisuje się w liczne socjolekty. Stąd np. płynna i dynamiczna „tożsamość palimpsestowa” (Bauman 2000: 49–50) czy palimpsest jako figura ponowoczesnej → tożsamości. Z tego też wynikają m.in. pojęcia „palimpsest sprzeczności” w socjologiczno-politologicznych rozważaniach na temat polityczno-etniczno-klasowych napięć (Berman 2004) oraz „palimpsest postępu” w postkolonialnych studiach nad dynamiką rozwoju przestrzeni miejskiej (Jones, Shaw 2006). Warto też zasygnalizować zjawisko intrygujących neologizmów powstających w polu semantycznym pojęcia palimpsestu, np. termin Palimpstine stworzono na określenie palestyńskiej wioski, na którą aktualnie składają się: poczucie utraty i bólu mieszkańców oraz artystyczna potrzeba przepracowania traumy przez odwołania do pamięci (Slyomovics 1998: XXII).
Pojęcia „palimpsest” w różnych dyscyplinach naukowych. Palimpsesty archeologiczne
Zarówno konteksty użycia, jak i sposoby definiowania ukazują złożoną naturę pojęć, koncepcji i kategorii palimpsestu lub palimpsestowości, które mogą być rozumiane jako byty – nośniki wielorakich znaczeń, oraz jako procesy, czynności lub stany kreowania i recepcji, odczytywania, interpretacji, rozumienia. Pojęcie „palimpsest” jest szeroko stosowane w przenośnych znaczeniach w ramach wielu dyscyplin, m.in. geografii, geomorfologii, geologii, paleontologii, glacjologii, genetyki, neurobiologii, psychologii, biochemii, antropologii fizycznej, ale także w badaniach z zakresu np. socjologii, → dziedzictwa kulturowego, prawoznawstwa czy sztuk scenicznych (→ teatr) i działań performatywnych (→ inscenizacja), muzykologii, → nowych mediów oraz w rozważaniach na temat dyskursu literackiego i szeroko rozumianej → sztuki, → architektury, urbanistyki czy wreszcie pamięci.
Jedną z dyscyplin intensywnie korzystających z metafory palimpsestu jest archeologia, w które określenie to służyło pierwotnie charakteryzowaniu specyfiki wielowarstwowego → krajobrazu historycznego. W latach 80. XX w. zaczęto powszechnie stosować kategorię palimpsestu do opisu zapisów archeologicznych jako takich. Aktualnie palimpsesty postrzegane są z perspektywy archeologicznej dwojako: jako mankament rzeczywistości materialnej (→ materialność) i jako jej atut. Ich niedogodność wynika z konieczności opierania wniosków na niekompletnym zapisie materialnym i z potrzeby stosowania spekulatywnych i pozbawionych możliwości falsyfikacji tez w celu uzupełnienia luk interpretacyjnych (Bailey 2007: 203). Alternatywnym podejściem, wyrażanym w wielu publikacjach, jest tendencja do obracania specyficznych ograniczeń znaleziska archeologicznego w zaletę. Ponieważ tak wiele pokładów materiału archeologicznego okazuje się ewidentnymi palimpsestami – w interpretacjach, dla których zasadniczym wyzwaniem jest nie tyle fragmentaryczność pozostałości, ile możliwość rozdzielenia sekwencji zdarzeń z → przeszłości i dostrzeganie ich aktualnych następstw – zaproponowano, by palimpsesty postrzegać jako „szanse na skupienie uwagi na innej skali zachowań” (Bailey 1981: 110); jako „strukturalną konsekwencję działań ludzkich na poziomie organizacji trudno obserwowalnych lub niemożliwych do bezpośredniego zaobserwowania” (Binford 1981: 197) czy też jako „podziemne archiwum skrywające warstwy czasowe”, które daje wgląd w dzieje „krajobrazu kulturowego” (o krajobrazie jako „ujmującym palimpseście” zob. Gojda 2000: 55).
W definicji archeologicznej palimpsesty stanowią reprezentację fenomenu akumulacji materialnych sekwencji zasiedlania, których utrwaleniem w → czasie, tj. memoryzacją, są kolejne nakładające się na siebie warstwy stratygraficzne. Po wnikliwej analizie tego złożonego fenomenu Geoff Bailey zaproponował pięć kategorii palimpsestów: prawdziwe, kumulatywne, przestrzenne, czasowe i znaczeniowe (Bailey 2007). W kontekście dyskursu pamięci za szczególnie interesujące „typy efektu palimpsestycznego” uznać można wyróżnione przez Baileya palimpsests of meanings. Są one definiowane jako ciągi znaczeń przypisywanych danemu obiektowi bądź grupie obiektów oraz jako konsekwencje różnych zastosowań i powiązań, jakich doświadczały owe obiekty od momentu ich wytworzenia aż do chwili umieszczenia w obecnie zajmowanym przez nie miejscu, czy to pod ziemią, czy w → muzeum, w tekście podręcznika, czy w treści dyskursu akademickiego lub publicznego (tamże: 208; Zalewska 2011).
Podsumowując, fenomen nakładania, zacierania, kumulacji warstw, → śladów, znaczeń i sensów jest szczególnie czytelny z perspektywy archeologicznej, ponieważ dane archeologiczne są razem z nami, pod powierzchnią ziemi, gotowe do wydobycia. Obserwacje, które można poczynić na temat znalezisk, mają sens wyłącznie w odniesieniu do danego miejsca i czasu, w relacjach, które utrzymują „obiekty pamięci” z (każdorazową) współczesnością. Stąd możliwość wypowiadania się o „stratyfikacji znaczeń” nabieranych w ciągu (u)życia różnych obiektów (zarówno przed ich depozycją, jak i potem), z których część zidentyfikować można na podstawie trwałych, choć nie zawsze w pełni czytelnych fizycznych modyfikacji. Starając się identyfikować znaczenie danego obiektu, bez względu na to, czy badamy go w izolacji, czy w kontekście innych materiałów, trudno przeoczyć efekt palimpsestu. Sprawia on, że finalne określenie poszczególnych znaczeń staje się trudne, jeśli nie niemożliwe. Archeologiczne pozostałości (i rzeczywistość materialna jako taka) sytuowane między dwoma ekstremami: całkowitym zachowaniem i całkowitym zatarciem, stanowią konkretyzację kontinuum między „dematerializacją” i „rematerializacją” świata (Bailey 2007: 208). Niemniej to nie wyłącznie natura obserwowa(l)nych fenomenów przesądza o ich charakterze, lecz „palimpsestowa postawa” użytkownika lub uczestnika kultury, zakładająca konieczność poszukiwania, odkopywania, odsłaniania dawnych przesłań, aby w ten wielopoziomowy sposób budować interpretację współczesnego świata i losów człowieka.
Palimpsest a dyskurs pamięci
Pomocna w rozpoznaniu złożoności i zawiłości dyskursu pamięci wydaje się zwłaszcza koncepcja „palimpsestowego odbioru rzeczywistości” (Kowalski 2007: 45). Tego typu odbiór sprzyja podtrzymywaniu pamięci o tym, że istnieją w jej zasobach znaczenia inne niż tylko aktualne oraz, że minionych znaczeń (minionych kontekstów) nigdy nie udaje się całkowicie zatrzeć ani usunąć. Dawne tkwi w tekstach i sensach późniejszych, podobnie jak nowe tkwi w starym. Zwraca również uwagę palimpsestowy charakter „memoryzacji czasu” zależnej od precyzyjnych warunków. Jeśli nie wystąpią one razem, to nie dojdzie do prawidłowego zapisu pamięci. Zapis wymaga, aby to, co zapisuje się w danym momencie w pamięci (również w materialnych nośnikach pamięci), było „specyficzne”, tzn. całkowicie odmienne niż w jakimkolwiek innym czasie. Jeśli więc zapis pamięci ma być dla nas czytelny, to inskrypcja (m.in. w materii) musi być wyjątkowa i wyodrębniająca się na tle pozostałych, a to oznacza, że tylko wyjątkowa chwila uchwycona w wyjątkowym układzie zostanie zarejestrowana bez zatarcia wszystkich innych (Olivier 2008: 198). Ta właśnie cecha najbardziej zbliża metaforę palimpsestu do → metafory pamięci.
Metafora palimpsestu, podobnie jak przywołana w Teajtecie Platona (ok. 427–347 p.n.e.) metafora woskowej tabliczki, zespala dwa kręgi problemowe: pamięci i → zapomnienia. Paul Ricoeur (1913–2005) konkluduje: „Pamiętamy i wiemy tak długo, jak długo trwa ślad w materiale” (Ricoeur 2006: 19). Trafność tego założenia można sproblematyzować, zwłaszcza w odniesieniu do konkretnych przypadków, np. gdy za palimpsest uznany zostanie nie tylko zapis dostępny i czytelny, który poprzez swe materialne istnienie manifestuje ciągłość czasu oraz więź między przeszłością a teraźniejszością, lecz także miejsce po-…, miejsce które „nie zakrzepło, nie zatrzymało się w czasie, nie przechowało niczego, czy też prawie niczego” (Leociak 2007: 494). Jacek Leociak zwraca uwagę, że „miejsce-po-getcie w Warszawie”, na które składa się „nieistnienie”, „brak”, to palimpsest „śladów materialnych” (ale tkwiących pod powierzchnią ziemi, pod asfaltem ulic muranowskich, pod chodnikami) i „śladów pamięci”, zarówno tej indywidualnej, jak i zbiorowej (tamże: 493–496). Również tekst XX-wiecznego Berlina, który został napisany, wymazany i napisany na nowo, odczytywać można zarówno z widocznych znaków przestrzeni, jak też z → obrazów i → wspomnień stłumionych oraz potrzaskanych przez traumatyczne (→ trauma) wydarzenia. Andreas Huyssen zauważa, że Berlin w gorączce projektowania swojej → przyszłości funkcjonuje dziś jako Freudowska „magiczna tabliczka” (Wunderblock); to, co aktualnie powstaje, wciąż stanowi przepisywany palimpsest. Na tekst miejski składają się zatem zarówno bieżące, jak i wszystkie poprzednie teksty, których ślady są przywracane, a ewentualne wymazania – dokumentowane (Huyssen 2009: 438, 459–471).
Również perspektywa kulturologiczna, podobnie jak perspektywa artystyczna czy literaturoznawcza, pozwala traktować krajobraz kulturowy jako „żywy” i dynamiczny palimpsest, który można „czytać jak żywą księgę historii” (Traba 2009: 102–103). Nie sposób zatem wykluczyć, że analogicznie jak dawniej (każda) deficytowa powierzchnia pergaminu wśród mnichów, tak dziś każdy obiekt materialny i tekstualny, każda struktura przestrzenna i myślowa stanowić może o możliwości konstytuowania palimpsestu. „Każdy obiekt ma bowiem zdolność (do) bycia palimpsestem” (Olivier 2007: 197). Na przykład przekształcone dziś w obiekty muzealne, skrzętnie eksponowane w witrynach „znaleziska”, których pierwotnym przeznaczeniem nie było ich pokazywanie, ale posługiwanie się nimi, powodują znaczeniowo odmienne „użytkowanie” (nanoszące następną palimpsestową „warstwę”). Stają się one (kolejny raz) palimpsestami. Podobnie wywołane w pamięci wspomnienia mogą budzić chęć ich weryfikacji lub utrwalenia, prowadząc do „palimpsestowej lektury” przekazów kulturowych lub do potrzeby stworzenia „palimpsestowego dzieła”. Palimpsest(owość) to nie tylko obiecująca w kontekście „starcia z dekulturalizacją figura” (Kowalski 2007: 46). Może ona również określać i niuansować mroczne i kryzysowe cechy kultur (por. np. Bauman 2000: 49–50). Z jednej strony, zgodnie z sugestią Piotra Kowalskiego, palimpsestowe podejście do przeszłości to wyzwanie dla biernego odbioru, to propozycja oswajania obcości, która składa się na przeszłość w drodze tworzenia nowych swojskich znaczeń. Z drugiej zaś strony, uwrażliwienie na palimpsestowe elementy naszej kultury stanowić może podłoże refleksji nad kwestią złożoności, kompletności i (nie)spójności świata w nas i wokół nas.
Anna Zalewska
Hasła pokrewne: figury pamięci, literatura, metafory pamięci, muzeum, nowoczesność, rzecz
Bibliografia
Bailey G. (2007), „Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time”, Journal of Anthropological Archaeology, 26 (2), s. 198–223.
Bailey G. (1981), „Concepts, timescales and explanations in economic prehistory”, Economic Archaeology. British Archaeological Reports International Series 9, Oxford, s. 97–117.
Bauman Z. (2000), Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Berman B.J. (2004), „A palimpsest of contradictions. Ethnicity, class, and politics in Africa”, International Journal of African History Studies, 37 (1), s. 13–31.
Binford L.R. (1981), „Behavioral archaeology and the «Pompeii Premise»”, Journal of Anthropological Research, 37, s. 195–208.
Dillon S. (2005), „Reinscribing De Quincey’s palimpsest: The significance of the palimpsest in contemporary literary and cultural studies”, Textual Practice, 19 (3), s. 243–263.
Genette G. (1992), „Palimpsesty. Literatura drugiego stopnia”, tłum. A. Milecki, w: H. Markiewicz (red.), Współczesna teoria badań literackich za granicą. Antologia, t. IV, cz. 2, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 316–366.
Gojda M. (2000), „Krajina jako palimpsest”, w: M. Gojda, Archeologie Krajiny, Praha, Brno: Academia, s. 55–62.
Huyssen A. (2009), „Po wojnie: Berlin jako palimpsest”, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 459–471.
Jones R., Shaw J. (2006), „Palimpsests of progress: Erasing the past and rewriting the future in developing societies – case studies of Singapore and Jakarta”, International Journal of Heritage Studies, 12 (2), s. 122–138.
Kowalski P. (2006), „Encyklopedia i palimpsest”, w: P. Kowalski, Z. Libera (red.), Poszukiwanie sensów: lekcja z czytania kultury, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 7–45.
Kowalski P. (2007), O jednorożcu, Wieczerniku i innych motywach mniej lub bardziej ważnych, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Leociak J. (2007), „Warszawa: «Miejsce-po-getcie» jako palimpsest”, w: M. Madurowicz (red.), Percepcja współczesnej przestrzeni miejskiej, Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, s. 493–495.
Lucas G. (2005), The Archaeology of Time, London: Routledge.
Olivier L. (2008), Le sombre abime du temps: mémoire et archeology, Paris: Editions du Seuil.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Slyomovics S. (1998), The Object of Memory. Arab and Jew Narrate the Palestinian Village, Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Traba R. (2009), „Pamięć zapisana w kamieniu, czyli krajobraz kulturowy jako palimpsest”, w: R. Traba, Przeszłość w teraźniejszości. Polskie spory o historię na początku XXI wieku, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 101–108.
Zalewska A. (2011), „Archeologiczny «palimpsest» jako specyficzna postać interakcji teraźniejszości z...”, w: D. Minta-Tworzowska, A. Marciniak, M. Pawleta (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 113–130.
Anna Zalewska, Palimpsest, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 318-322.
