Od gr. phanthasía – „sen”. Rodowód pojęcia wyprowadza się z romantycznych teorii → wyobraźni i wiąże z charakterystycznym dla epoki zainteresowaniem snami, marzeniami, fantazjami oraz odkryciem ludzkiej podświadomości. Obecnie wyróżnia się przede wszystkim fantazmaty: społeczne, erotyczne, polityczne, religijne.
We współczesnej humanistyce podstawowe znaczenie fantazmatu, pierwotnie terminu medycznego, dotyczącego zaburzeń umysłowych, które wywoływały halucynacje, wywodzi się z ustaleń Sigmunda Freuda (1856–1939); w najszerszym i najogólniejszym ujęciu obejmuje ono wyobrażenia kompensacyjne, w których dochodzi do realizacji ukrytych pragnień. W badaniach nad fantazmatami próbowano najpierw rozstrzygnąć, czy wpływ na ich powstawanie mają rzeczywiste wydarzenia, czy też wynikają one jedynie z pracy wyobraźni. Ostatecznie Freud wyróżnił typowe scenariusze, nieświadome schematy, które nie muszą należeć do sfery → doświadczeń indywidualnych podmiotów (np. „scena pierwotna” i związana z nią teoria wstecznego naznaczenia); umieszczał je on w rzeczywistości psychicznej (a nie materialnej). Dziś przyjmuje się istnienie zarówno powszechnych, jak i jednostkowych fantazmatów. Podobne wątpliwości budziła ewentualność ujęcia ich w system (Laplanche 1996: 52–59).
W Polsce pionierskiego opisu fantazmatu dokonała Maria Janion, która wyprowadziła go z literackich (→ literatura) praktyk romantyzmu i freudowskiej psychoanalizy, podkreślając literacką strukturę fantazmatów oraz ich obecność w → sztuce i kulturze, zwłaszcza popularnej (Janion 1991). Według Freuda przetworzone w sztuce fantazmaty nie różnią się treścią od fantazmatycznych scenariuszy kreowanych przez każdego człowieka, są jednak → źródłem estetycznej przyjemności i mogą mieć charakter terapeutyczny, gdyż pozwalają odbiorcy na konfrontację z treściami wypartymi (→ wyparcie; Freud 1974 [1908]). Trzeba przy tym odróżnić fantazmaty od repertuaru symboli, imaginarium właściwego dla danej społeczności; te pierwsze początkowo przeżywane są jako odczucia, dopiero później przybierają postać → obrazu czy formę opowieści. Janion – za Ronaldem Davidem Laingiem (1927–1989) – posługuje się też pojęciem „modalności fantazmatu”, które odwołuje się do scenariusza uniemożliwiającego dostrzeżenie fantazmatu w komunikacji wewnątrz grupy (Janion 2001).
Fantazmat nie jest jednak tożsamy z wyobrażeniami społecznymi definiowanymi przez Bronisława Baczkę jako pojęcie z jednej strony znacznie szersze, obejmujące „idee i obrazy, obrzędy i sposoby działania” (Baczko 1994 [1984]: 26), a przy tym określające charakter → tożsamości zbiorowej; z drugiej zaś węższe, bo odnoszące się jedynie do rzeczywistości społecznej i jej wpływu na myślenie jednostek. Zbiorowy charakter fantazmatu sprawia, że ci autorzy, którzy się nim posługują, raczej go przyjmują, niż wytwarzają. W tym kontekście Joanna Tokarska-Bakir bada np. → narracje opresyjne (Tokarska-Bakir 2008), Jacek Kochanowski (2004) omawia fantazmaty homoseksualne (Kochanowski 2004), a Slavoj Žižek (2001) – „wzniosły obiekt ideologii” (Žižek 2001). Dyskutowane przez nich mechanizmy tworzenia opowieści polegają na nienazywaniu zdarzeń i odnajdywaniu dla nich fabuł wyjaśniających. Działanie fantazmatu zdradzane jest bowiem przez język (figury, symbole, eufemizmy czy neosemantyzmy), zwłaszcza o charakterze usprawiedliwiającym bądź kamuflującym. Wykrycie go może służyć → rewizji.
Szczególne znaczenie dla opisu fantazmatu w kontekście → pamięci zbiorowej ma doświadczenie II wojny światowej. Świadczą o tym m.in. książki Klausa Theweleita – Männerphantasien (2000 [1977]), i Saula Friedländera – Refleksy nazizmu [1982], czy esej Susan Sontag (1933–2004) Fascynujący faszyzm [1974]. Friedländer pojmuje fantazmat jako synonim „swobodnych konstruktów wyobraźni”, co pozwala mu odkryć analogiczne do szerzonych przez propagandę NSDAP „refleksy” fascynacji nazizmem, ukryte w nowym dyskursie sztuki – od lat 60. XX w., łączącym kicz ze śmiercią (Friedländer 2011). Sontag z kolei opisała aktualność fascynacji faszystowskimi fantazmatami, pokazując ich oddziaływanie na fantazje seksualne oraz powtórzenie estetycznych kanonów z propagandowych filmów dokumentalnych Leni Riefensthal (1902–2003) Triumf woli [1935] i Olympia [1938] w jej powojennych fotografiach, zebranych w albumie Die Nuba [1973] (Sontag 1996).
Beata Anna Polak i Tomasz Polak, którzy badają fantazmaty → Zagłady, akcentują ich negatywny wpływ na stosunek jednostki i/lub zbiorowości do rzeczywistości, przyjmują psychomentalny charakter fantazmatu, we freudowskiej wykładni, jako objaw tego, co wyparte (Polak, Polak 2011). Opisują aktywność fantazmatyczną, która funduje scenariusze wyobraźni o wspólnym doświadczeniu społeczności.
Anita Jarzyna, Katarzyna Kuczyńska-Koschany
Hasła pokrewne: doświadczenie, ideologia, stereotyp, trauma, wyobraźnia, wyparcie, Zagłada
Bibliografia
Baczko B. (1994), Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, tłum. M. Kowalska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Freud S. (1974), „Pisarz a fantazjowanie”, tłum. M. Leśniewska, w: S. Skwarczyńska (red.), Teoria badań literackich za granicą. Antologia, t. II, cz. I, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 506–517.
Freud S. (2000), Dwie nerwice dziecięce, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 99–195.
Friedländer S. (2011), Refleksy nazizmu. Esej o kiczu i śmierci, tłum. M. Szuster, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Janion M. (2001), „Projekt krytyki fantazmatycznej”, w: M. Janion, Prace wybrane, t. III: Zło i fantazmaty, Kraków: Universitas, s. 157–185.
Kochanowski J. (2004) Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemiany tożsamości gejów, Kraków: Universitas.
Laplanche J. i in. (red.) (1996), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechowska, Warszawa: WSiP.
Polak B.A., Polak T. (2011), „Fantazmaty wokół Szoa”, w: B.A. Polak, T. Polak (red.), Porzucić etyczną arogancję. Ku reinterpretacji podstawowych pojęć humanistyki w świetle wydarzenia Szoa, Poznań: Wydawnictwo Naukowe WNS UAM, s. 189–237.
Sontag S. (1996), „Fascynujący faszyzm”, tłum. A. Myszala, A. Antoszek, T. Kitliński, Magazyn Sztuki, 4, s. 122–137.
Theweleit, Klaus (1977), Männerphantasien, München: Piper.
Tokarska-Bakir J. (2008) Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Žižek S. (2001) Wzniosły obiekt ideologii, red. P. Dybel, tłum. J. Bator, P. Dybel, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Anita Jarzyna, Katarzyna Kuczyńska-Koschany, Fantazmat, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 125-126.
