Z gr. metapherō – przenosić, rodzaj tropów i figur retorycznych, które odnoszą się do pamięci; termin bliskoznaczny do szerszego pojęcia → „figury pamięci”. Mimo że te ostatnie wydają się kategorią odpowiedniejszą do analizy przenośnych znaczeń pamięci i jej obrazowania, to refleksję na ten temat zwykło się podporządkowywać pojęciu „metaforyka pamięci” (Assmann 1991; Butzer 2009 [2005]), co wymaga jednak szerokiego ujęcia metafor jako modeli myśli – np. za Hansem Blumenbergiem (1920–1996; Pawlik 2013).
Koncepcje kanoniczne
Klasyczne koncepcje metafory znajdują zastosowanie przede wszystkim w wąskim ujęciu metafor pamięci jako tropów literackich. Najbardziej znana definicja pochodzi od Arystotelesa (384–322 p.n.e.) i głosi, że jest to „przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną; z rodzaju na gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny lub też przeniesienie z jakiejś rzeczy na inną na zasadzie analogii” (Poetyka 1457b). Ujęcie to zakłada, że metafora jest skróconym porównaniem i przyznaje jej walor poznawczy, polegający na dostrzeżeniu „podobieństwa w rzeczach niepodobnych” (tamże: 1459a). Zasada ta odpowiada takim metaforom pamięci, które odsłaniają w różnych przedmiotach analogie do pamięci. Metafory pamięci, porównujące pamięć do jakiejś rzeczy, mówią, że „pamięć jest jakowa rzecz”, np. książka, labirynt, magazyn (Draaisma 2009 [2003]: 53). Metafory o takim charakterze implikują, że pamięć nie ma swojego literalnego określenia; że nie istnieje dosłowna, precyzyjna i adekwatna nazwa, która wyjaśniałaby jej istotę. W tej sytuacji dysponujemy wyłącznie określeniami przybliżonymi, które nienazywalność pamięci oswajają przez wskazanie rzeczy nazywalnych i ich podobieństwa do pamięci.
Innym klasycznym ujęciem metafory, które znajduje zastosowanie w analizie metafor pamięci, jest interakcyjna koncepcja Maksa Blacka (1909–1988). Traktuje ona znaczenie metaforyczne jako rezultat współoddziaływania dwóch dziedzin znaczeniowych (Black 1971 [1962]: 225). Z tej perspektywy metafora „otchłań pamięci” nie mówi, że pamięć jest pod pewnym względem jak otchłań, lecz że do jej istoty należy otchłanność. W ramach tej koncepcji zakładamy, że tylko za pomocą metafory można nazwać pamięć (bądź jakiś jej aspekt), ponieważ dana właściwość pamięci powstaje dopiero w relacji do innych zjawisk i we współdziałaniu z nimi.
Modele pamięci
Z uwagi na płynność granic między figurami, metaforami oraz innymi tropami, które określają pamięć, Aleida Assmann proponuje pojemne pojęcie „modele pamięci” (Assmann 2013a [2011]). Czyni tak, inspirując się pracą Mary Carruthers The Book of Memory [1990], poświęconą średniowiecznej kulturze pamięci (Carruthers 2008: 18–55). Sens mówienia o modelach pamięci pokazują kanoniczne porównania tejże do woskowej tabliczki i gołębnika, wywodzące się z dialogów Platona (ok. 427–347 p.n.e.), oraz do pieczęci z traktatu Arystotelesa O duszy. Obaj filozofowie wykorzystują te przedmioty jako modele, na przykładzie których objaśniają mechanizmy pamięci – nie chodzi im o pojedyncze sformułowania, lecz o zespół praktyk i właściwości związany z przywoływanymi rzeczami.
Fundament pod refleksję na temat metafor pamięci położył Harald Weinrich w artykule Metaphora memoriae z 1964 r., w którym pisał o dwóch tradycjach pojmowania pamięci – na podobieństwo woskowej tabliczki i na podobieństwo magazynu (ta druga metafora zakorzeniona jest w X księdze Wyznań św. Augustyna [354–430]). Kolejni autorzy wprowadzali inne podziały (np. na metafory pamięci pasywnej i aktywnej [Rosińska 2006: 261]), w których jednak zawsze pojawiały się podobne 1) → media i urządzenia komunikacyjne (woskowa tabliczka, → fotografia, fonograf, komputer itd.); 2) budowle (→ biblioteka, → archiwum, magazyn, średniowieczna katedra [Carruthers 2008] itd.) czy 3) czynności (trawienie i przeżuwanie; zamarzanie i odwilż; sen i przebudzenie itd.). Tworzone w ten sposób, przypisują pamięci właściwości poszczególnych obiektów czy zjawisk. Szczególną popularnością cieszą się porównania pierwszego typu, objaśniające pamięć na zasadzie analogii do różnych → nośników. Należą do nich Platońska woskowa tabliczka, cudowna tabliczka (Wunderblock, pl. znikopis – zabawka pozwalająca rysować na pergaminie i jednym pociągnięciem ręki usuwać obrazek przez oderwanie pergaminu od woskowego podkładu; Freud 2007 [1925]), fotografia (Barthes 1996 [1980]) czy komputer (Draaisma 2009: 209–252). Drouwe Draaisma mówi w tym kontekście o „maszynach” tudzież „machinach” pamięci (tamże). Historia mediów okazuje się zarazem historią metafor/figur/modeli pamięci: każda epoka wprowadza nowe urządzenia komunikacyjne, które otwierają kolejne możliwości szukania analogii wobec pamięci (Assmann 2013b).
Pamięć jako metafora
Wielu badaczy podkreśla, że sama pamięć, w szczególności → pamięć zbiorowa i → pamięć kulturowa, ma metaforyczny charakter, gdyż społeczeństwa i kultury nie pamiętają tak jak jednostki (Erll 2011: 96). Przypisując większym zbiorowościom przymioty ludzkiego umysłu (→ pamiętanie, wspominanie itd.), możemy mówić zarówno o metonimii (tamże: 97), jak i o metaforze. W tym pierwszym wypadku zakładamy, że pamięć zbiorowa jest analogiczna wobec → pamięci indywidualnej (skoro pojedynczy człowiek pamięta, to zbiorowość także). Dopiero kategoria metafory pozwala wskazać na aspekty specyficzne dla pamięci zbiorowej – w ten sposób sygnalizujemy zarówno podobieństwa, jak i różnice wobec pamięci jednostkowej. Metaforyczne podejście do pamięci zbiorowej jest szczególnie przydatne w odniesieniu do upamiętniania zdarzeń spoza zasięgu → pamięci komunikacyjnej. Tego, co się zdarzyło przed stuleciami, ludzie nie pamiętają tak, jak pamiętają wydarzenia z własnego życia, dlatego tak rozumiane słowo „pamięć” ma charakter metaforyczny (Szacka 1995: 68). Sensowność takiego ujęcia wynika z faktu, że wielu zjawisk, związanych ze zbiorowym i kulturowym → pamiętaniem, nie da się określić poprzez zwykłe analogie lub traktowanie pamięci zbiorowej jako agregatu pamięci jednostkowych.
Magdalena Saryusz-Wolska, Przemysław Czapliński
Hasła pokrewne: figury pamięci, literatura, mnemotechnika, pamięć kulturowa
Bibliografia
Assmann A. (1991), „Zur Metaphorik der Erinnerung”, w: A. Assmann, D. Harth (red.), Mnemosyne. Formen und Funktionen der kulturellen Erinnerung, Frankfurt am Main: Fischer, s. 149–178.
Assmann A. (2013a), „Metafory, modele i media pamięci”, tłum. Z. Dziewanowska-Stefańczyk, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 89–126.
Assmann A. (2013b), „O medialnej historii pamięci kulturowej”, tłum. K. Sidowska, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 127–145.
Barthes R. (1996), Światło obrazu, tłum. J. Trznadel, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Black M. (1971), „Metafora”, tłum. J. Japola, Pamiętnik Literacki, 3, s. 217–233.
Butzer G. (2009), „Metaforyka pamięci”, tłum. M. Saryusz-Wolska, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 185–209.
Carruthers M. (2008), The Book of Memory. A Study of Memory in Medieval Culture, Cambridge i in: Cambridge University Press.
Draaisma D. (2009), Machina metafor. Historia pamięci, tłum. R. Pucek, Warszawa: Aletheia.
Erll A. (2011), Memory in culture, tłum. z niem. S.B. Young, New York: Palgrave Macmillan.
Freud S. (2007), Notatka o cudownej tabliczce, w: S. Freud, Psychologia nieświadomości, tłum. R. Reszke, KR: Warszawa, s. 289-295.
Okopień-Sławińska A. (1998), „Metafora”, w: J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wrocław i in: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 300–303.
Pawlik R. (2013), „Od pracy pojęcia do pracy metafory. O metaforologii Hansa Blumenberga”, Kronos, 2 (25), s. 113-124.
Rosińska Z. (2006), „Metafory pamięci”, w: Z. Rosińska (red.), Pamięć w filozofii XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii UW, s. 263–278.
Szacka B. (1995), „O pamięci społecznej”, Znak, 5, s. 68–76.
Magdalena Saryusz-Wolska, Przemysław Czapliński, Metafory pamięci, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 225-227.
