Pejzaż, naturalna sceneria ujmowana wzrokowo w formie → obrazu; mierzalna, topograficzna przestrzeń, która znajduje obrazową reprezentację zapośredniczoną przez → sztukę; wiąże się także ze środowiskiem i takimi dookreślającymi pojęciami, jak → przestrzeń, → miejsce, terytorium, ojcowizna. Te szerokie konotacje pozwalają spojrzeć na krajobraz jako na proces, któremu podlega przestrzennie pojmowane środowisko, kształtowane historycznie i społecznie przez człowieka i siły natury. W ramach krajobrazu ujmuje się również to, co artefaktualne, dzięki czemu wyodrębniamy np. krajobraz miejski. Dodać należy, że krajobraz jest uwarunkowany obecnością człowieka: bez jego aktywnego wkładu jako odbiorcy albo uczestnika nie można mówić o uobecnieniu krajobrazu jako takiego. Krajobraz to „sposób postrzegania świata” (Cosgrove 1998: 13).
Próby definicyjnego i terminologicznego uporządkowania pojęcia krajobrazu podejmowane były przede wszystkim przez przedstawicieli geografii humanistycznej. John B. Jackson (1909–1996) poddał termin landscape szerokim badaniom etymologicznym, sięgającym do jego źródłowego sensu: landskipe w staroangielskim, Landschaft w niemieckim i landscap w holenderskim, i wskazał na ich wspólne korzenie i semiotyczne zróżnicowanie, rozciągające się od scenerii do niewielkiej jednostki administracyjnej (Jackson 1984). Podobny zamysł towarzyszył Kennethowi Olwigowi, który badając historyczne przemiany terminu, wyróżnił jego podwójne znaczenie: „terytorialne”, utożsamiające krajobraz z obszarem ziemi w sensie prowincji, landu czy regionu, oraz „sceniczne”, które oznacza pojawiający się w polu widzenia fragment ziemi i nieba. Olwig próbuje udowodnić, że termin „krajobraz” wyłonił się wcześniej aniżeli jego estetyczny odpowiednik, oznaczając nie obraz, lecz kraj, jednostkę terytorialną, której dystynkcję stanowiło panujące na danym obszarze prawo zwyczajowe. Prawo to, przekazywane z → pokolenia na pokolenie, wniknęło w „tkankę krajobrazu”, nadając mu specyficzne dla niego znaczenie i przyczyniając się do ukształtowania poczucia → tożsamości z miejscem (Olwig 1996). Przeprowadzona na tej drodze redefinicja krajobrazu pozwoliła powiązać go z terminem Land, w sensie ziemi i ludu z nią związanego (w języku polskim odpowiedniki stanowią terminy „ziemia” i „ziomek”).
Krajobraz należy zarówno do kultury, jak i do natury – natura jest jego tworzywem, kultura przydaje mu sensów i znaczeń. Jest konstruktem kulturowym, nadbudowanym nad tym, co estetyczne, uwarunkowanym przez to, co społeczne, i stworzonym z tego, co przyrodnicze.
Rozwój idei krajobrazu trwa od renesansowego odkrycia jego estetycznych jakości, co miało związek z przeobrażeniami w rozumieniu natury, przemianami w sztuce ogrodów, wyłanianiem się malarstwa pejzażowego, podróżami oraz rozwojem geografii opisowej. Ta wielowątkowość idei krajobrazu czytelna jest po dzień dzisiejszy, czego świadectwo daje z jednej strony estetyka, z drugiej zaś – geografia humanistyczna. W próbach definicji podejmowanych z różnych perspektyw intuicyjnie rozróżnia się między widokiem, przypisanym artystycznemu i potocznemu widzeniu krajobrazu, a okolicą, która staje się przedmiotem zainteresowania geograficznego. Uwzględniając ten podwójny sens krajobrazu, należy odróżnić krajobraz rozumiany jako ideę (krajobraz estetyczny) od krajobrazu rozumianego jako proces (krajobraz kulturowy). W obu przypadkach krajobraz znajduje uzupełnienie w przestrzeni historycznej, zapośredniczonej przez pamięć, oraz wyobrażonej, dla której impulsem jest → wspomnienie.
Najszersze znaczenie krajobraz zyskuje jako zjawisko estetyczne, odnosząc się do artystycznej reprezentacji widzialnego świata. W tym obszarze mieści się cała historia malarstwa pejzażowego od czasu renesansu i pierwszych autonomicznych pejzaży Leonarda da Vinci (1452–1519) oraz Albrechta Dürera (1471–1528), przez XVII-wieczne malarstwo Claude’a Lorraina (1604 lub 1605–1682), Nicolasa Poussina (1594–1665) i Salvatore Rosy (1615–1673) upatrujące w pejzażu idealną scenerię dla mitologicznej → narracji, po XVIII-wieczne poszukiwania wyobrażonej sielskiej wsi. Znaczącą zmianę w reprezentacji krajobrazu odnotowuje się od przełomu XVIII i XIX w., kiedy sam pejzaż stał się tematem, co jest czytelne szczególnie w holenderskim pejzażu realistycznym Jacoba van Ruisdaela (1628 lub 1629–1682) i angielskim Johna Constable’a (1776–1837). Romantyzm wyeksponował krajobraz mistyczny w malarstwie Williama Turnera (1775–1851) i Caspara Davida Friedricha (1774–1840), w którym naturalna sceneria stała się wyrazem estetycznej wzniosłości, nostalgicznej tęsknoty i drogi do Boga. W → sztuce współczesnej zaakcentować należy odejście od reprezentacji krajobrazu na rzecz jego współkształtowania, czego wyrazem jest land art. Cztery rodzaje pejzażu malarskiego: symboliczny, faktualny, fantastyczny i idealny, wyróżnił Kenneth Clark (1903–1983) w pracy Landscape into Art, gdzie poddał analizie historyczny proces uobecniania się krajobrazu (Clark 1952). W ramy krajobrazu idealnego włączyć należy → fotografię, która od drugiej połowy XIX w. skutecznie konstruuje nasz sposób postrzegania świata, kreując modelowe widzenie pejzażu.
Estetyka, podejmując próbę definiowania krajobrazu, skupia się na korespondującym z nim pojęciu pięknej natury oraz obrazowym postrzeganiu świata i w efekcie ujmuje jedynie krajobraz estetyczny. Z perspektywy estetyki widok staje się krajobrazem (krajobraz estetyczny), gdy uobecnia się w zdystansowanym, bezinteresownym spojrzeniu widza: w obramowaniu (Simmel 2006 [1913]). Wywodzące się z XVIII-wiecznej estetycznej tradycji angielskiej rozumienie krajobrazu podkreśla w nim jego „obrazowe istnienie”. Zadłużony w bezczasowości idei piękna, krajobraz estetyczny aspiruje do tego, co wieczne i niezmienne. Taki charakter mają krajobrazy zapośredniczone przez sztukę: malarstwo, fotografię i → film.
W ten sam sposób wyrażają się krajobrazy żyjące we wspomnieniu, które umiejscawiają się w przestrzeni pamięci i gubią konkretność → czasu. Już pierwsi teoretycy krajobrazu estetycznego (Joseph Addison [1672–1719], William Gilpin [1724–1804]) skojarzyli go z ideą zmysłowego przypomnienia. Krajobrazy we wspomnieniu przybierają obrazową naturę; najczęściej związane są z dzieciństwem, rodzinnymi stronami, wyobrażeniem domu. Obraz jest formą zapośredniczenia między krajobrazem a pamięcią. Jego naturę doskonale oddał Marcel Proust (1871–1922) w epokowym dziele W poszukiwaniu straconego czasu [1909–1922] i Walter Benjamin (1892–1940) w Berlińskim dzieciństwie na przełomie wieków powstałym w latach 1932–1938 [1950]. Krajobrazy we wspomnieniu mają wartość subiektywną, mieszczą się w sferze tego, co indywidualne. Przemawiają do jednostki i dla niej pozostają czytelne.
Szersze możliwości interpretacyjne daje perspektywa geograficzna oraz wszystkie praktyki towarzyszące odkryciu i uwrażliwieniu na krajobraz, które podkreślając jego procesualną naturę, przedkładają ważność okolicy i relacji człowieka ze środowiskiem nad jego obrazowy charakter. Głównym przedmiotem zainteresowania geografii jest krajobraz topograficzny postrzegany jako miejsce, ziemia, region oraz obszar podległy człowiekowi i przezeń kształtowany. W tym wymiarze fizyczne, geologiczne i geomorfologiczne własności określonego obszaru są powiązane za pośrednictwem estetycznych jakości fragmentu przestrzeni z emocjonalnym i zmysłowym → doświadczeniem miejsca oraz poprzez działania praktyczne, z jego symbolicznym stanowieniem, prowadzącym do ukonstytuowania krajobrazu kulturowego. W nakreślonym ujęciu można mówić o krajobrazie jako środowisku życia i działania człowieka (Carl Sauer [1889–1975], Jay Appleton), krajobrazie rodzimym (Yi-Fu Tuan), zamieszkiwanym „po heideggerowsku” (Tim Ingold), w którym toczy się życie. We wskazanym sensie krajobraz może być utożsamiany ze środowiskiem naturalnym i sztucznym (krajobraz miejski). Ta perspektywa pozwala ująć go przez pryzmat procesów historycznych, społecznych i kulturowych (Denis E. Cosgrove [1948–2008]). Uznanie kulturowej natury krajobrazu, a równocześnie założenie, iż kształtuje się on w czasie, oznacza przyznanie tej samej wagi w procesie jego formowania naturze, co → historii. Wskazać należy, że w badaniach nad krajobrazem do stanowiska geografii humanistycznej znacząco zbliża się estetyka środowiskowa, a w szczególności jej główny przedstawiciel, Arnold Berleant, który wskazuje, że kulturowo przeobrażone krajobrazy mają tę samą wartość, co krajobrazy naturalne, i że wszelki krajobraz uczestniczy w kształtowaniu tradycji kulturowej, nabierając znaczenia „fundamentalnego dziedzictwa” (Berleant 1997: 18).
Badania geografów humanistycznych znacznie rozszerzają obszar problemów powiązanych z krajobrazem, coraz wyraźniej kierując się ku sferze kultury: przestrzeń i miejsce, tożsamość narodowa i globalizacja, relacja dominacji i → władzy, reprezentacja a rzeczywistość, wizualność i percepcja zmysłowa, to kluczowy zestaw zagadnień, stawiający geografię w sytuacji sporu dotyczącego zakresu i sposobu ujmowania krajobrazu wobec coraz silniejszych powiązań z różnymi typami badań nad kulturą.
Kulturowy zwrot w badaniach geograficznych zainicjował francuski badacz Paul Vidal de la Blache (1845–1918). Podkreślał on ważność badań regionalnych, odwołujących się do istoty naturalnego i kulturowego milieu, w którym żyje i działa człowiek. Badania te kontynuował pionier amerykańskiej geografii humanistycznej, Carl Sauer, który w pracy The Morphology of Landscape [1925] pisał: „Krajobraz kulturowy to krajobraz naturalny przetworzony przez grupę kulturową. Kultura jest czynnikiem, krajobraz naturalny – medium, a rezultatem krajobraz kulturowy” (Sauer 1963: 347). W krajobrazie fascynowały go relacje między człowiekiem a przyrodą przebiegające na określonym terytorium oraz sposób, w jaki człowiek przekształca naturalne środowisko, tworząc swoisty dla siebie krajobraz kulturowy. Badał odmienność różnych kultur wyrażającą się w sposobie porządkowania ziemi. Interesowały go typy wiejskiej zabudowy, systemy ścieżek i dróg, sposoby zagospodarowania pól. To swoisty dla danej kultury krajobraz kulturowy, który wyłania się z krajobrazu „neutralnego”, ukształtowanego przez procesy przyrodnicze. Dopiero człowiek – dzięki pracy – wpływa na swoje otoczenie, kształtując krajobraz kulturowy. Zadaniem geografii jest obserwowanie → śladów, jakie pozostawił on w krajobrazie. Kultura jest czynnikiem dynamicznym, przeobrażającym krajobraz w procesie historycznym.
Krajobraz kulturowy to efekt pracy i aktywności człowieka oraz czasu historycznego. Ślady tych działań wciąż są czytelne. Można je odczytać zarówno w topografii krajobrazu (drogi, pola, aleje drzew), odkrywając jego kolejne warstwy znaczeniowe (archeologia krajobrazu, opowieści, legendy), jak i w artefaktach (→ pomniki, → zabytki, → miejsca pamięci), co oznacza wyjście poza naturę w kierunku historycznych → świadectw człowieka.
W pamięci krajobraz uobecnia się dwojako: obrazowo poprzez indywidualne wspomnienie oraz symbolicznie, wpisując się w szersze procesy kulturowe. Wprowadzając pojęcie mnemotopos, Jan Assmann stwierdził, że kultura pamięci w szczególny sposób związana jest z przestrzenią naturalną, w której krajobraz nabiera znaczenia przestrzennych ram pamięci, wyrażających się w symbolach i artefaktach, które kształtują i umacniają tożsamość zbiorową. Wiążąc się z genius loci, zyskuje on kulturowe znaczenie na skutek przypisania mu wartości dodatkowych, choćby religijnych, jak np. w przywołanym przez badacza Rzymie, Ziemi Świętej i totemic landscapes Aborygenów. Semiotyzacja sprawia, że krajobraz kulturowy staje się „topograficznym «tekstem» pamięci kulturowej” (Assmann 2008: 75–76). W tym sensie krajobraz uczestniczy w → dyskursie pamięci i miejsc pamięci. Karl Schlögel wyodrębnia w krajobrazie hieroglify ludzkiej kultury, wymieniając parki, → cmentarze i pomniki (Schlögel 2009 [2003]). Tak rozumiany krajobraz „czytać” można jak „żywą księgę historii” (Traba 2009), rodzaj → palimpsestu, odkrywający swoje kolejne warstwy znaczeniowe.
Relacje między pamięcią a krajobrazem badał również Tim Ingold w pracy The temporality of landscape, według którego krajobraz konstytuuje się jako zapis i świadectwo życia i pracy poprzednich pokoleń, które w nim zamieszkiwały i pozostawiły ślad, kształtując go (Ingold 1993). Należy odróżnić pamięć łączącą krajobraz z czasem historycznym i przynależącą do wymiaru estetycznego od wewnętrznej pamięci krajobrazu, podlegającej czasowi naturalnemu: czas historyczny zbliża krajobraz do idei miejsca pamięci, czas naturalny przeobraża go w „środowisko pamięci”. W drugim znaczeniu krajobraz rozumiany jest jako proces i miejsce styku przeszłości, → teraźniejszości i → przyszłości o charakterze narracyjnym.
Beata Frydryczak
Hasła pokrewne: obraz, miejsce pamięci, wspomnienie
Bibliografia
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Berleant A. (1997), Living in the Landscape. Toward an Aesthetics of Environment, Lawrence: University Press of Kansas.
Clark K. (1952), Landscape into Art, London: John Murray Publishers.
Cosgrove D.E. (1998), Social Formation and Symbolic Landscape, Madison: The University of Wisconsin Press.
Jackson J.B. (1984), Discovering the Vernacular Landscape, New Haven, London: Yale University Press.
Ingold T. (1993), „The temporality of the landscape”, World Archeology, 2, s. 152–174.
Olwig K.R. (1996), „Recovering the substantive nature of landscape”, Annals of the Association of American Geographers, 4, s. 630–653.
Sauer C. (1963), „The morphology of landscape”, w: C. Sauer, Land and Line. A Selection from the Writings of Carl Ortwin Sauer, Berkeley: University of California Press, s. 315–350.
Schama S. (1996), Landscape and Memory, London: Fontana Press.
Schlögel K. (2009), W przestrzeni czas czytamy. O historii, cywilizacji i geopolityce, tłum. I. Drozdowska, Ł. Musiał, posłowie H. Orłowski, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Simmel G. (2006), „Filozofia krajobrazu”, w: G. Simmel, Most i drzwi. Wybór esejów, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 292–307.
Tomaszewski A. (2012), Ku nowej filozofii dziedzictwa, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Traba R. (2009), „Historia stosowana. Pamięć i krajobraz jako nośniki badań i edukacji historycznej”, w: R. Traba, Przeszłość w teraźniejszości. Polskie spory o historię na początku XXI wieku, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 135–148.
Beata Frydryczak, Krajobraz, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 195-199.
