Termin wprowadzony do nauk humanistycznych przez Julię Kristevę (1983 [1967], 1969), wywodzi się z działalności badawczej grupy Tel Quel, w tym takich uczonych, jak Roland Barthes (1915–1980) i Gérard Genette. Intertekstualność jako szczególna forma badania statusu dzieła literackiego przewartościowuje jedno z klasycznych zagadnień filologii, odbiera tekstowi status dzieła autonomicznego, zamkniętego w granicach, w obrębie których dyktuje ono swoje hegemoniczne prawa. Tekst jawi się teraz nie tyle jako „formacja” językowa, ile jako „trans-formacja”, w której elementy danego utworu przeobrażają się, zmieniając jego znaczenie w wyniku dwóch procesów: (1) różnego rodzaju nawiązań do dzieł wcześniejszych, oraz (2) interakcji z czytelnikiem, którego kompetencja kulturowa wpływa na treść odniesień, a zatem „trans-formuje” znaczenie tekstu. Zdaniem Kristevej pierwsza relacja ma charakter pionowy, druga poziomy, a zespala je wielogłosowość: „trans-formujący” się tekst nie przemawia już bowiem głosem autora (Barthes 1999 [1968]), lecz stanowi przestrzeń agonicznego chóru wielu głosów, wielu stylów pisania, które stykając się z sobą, „konstruują” (ta metafora byłaby bliższa strukturalistycznym → źródłom) lub „tkają” (wybór tej metafory ucieszyłby zwolenników dekonstrukcji) materię tekstu. Owa polifoniczność tekstu, tak istotna dla koncepcji intertekstualności, wiele zawdzięcza rosyjskiemu uczonemu Michaiłowi Bachtinowi (1895–1975), a zwłaszcza dwóm opracowanym przez niego pojęciom: dialogu i karnawału. Pierwsze zwraca uwagę na fakt, że teksty nigdy właściwie nie są całkowicie „samoistne” i bezwzględnie „oryginalne”, zawsze bowiem „trans-formują” się pod wpływem kontekstów społecznych, ideologicznych uwarunkowań oraz konwencji właściwych → gatunkom i rodzajom literackim. Dialog to język „nastawiony na cudze słowo”. Karnawał natomiast oznacza → czas zawieszenia ustalonego porządku rzeczywistości, tzn. „wzięcia w nawias” przyjętych znaczeń i sensów. Podobnie jak dialog, karnawał akcentuje to, co „obce”. W przypadku polifoniczności w „naszym” słowie zawsze rozbrzmiewają „obce”, zapomniane słowa i znaczenia. Korzystająca z poetyckiej etymologii hermeneutyka Martina Heideggera (1889–1976) oraz wyczulone na polifoniczność słów i pojęć analizy Jacques’a Derridy (1930–2004) dowodzą filozoficznych paranteli problemów związanych z intertekstualnością. Karnawał wnosi jeszcze jeden istotny element: za jego sprawą zaakcentowana zostaje kwestia „trans-formowania” się tekstów jako pewnej gry, afirmacji stanu, w którym sensy, wzajemnie ścierając się ze sobą, uniemożliwiają wykrystalizowanie się jednego systemu regulującego ich kreowanie i legitymizowanie. Intertekstualność jako dociekanie „trans-formowania się” tekstów karnawalizuje kwestię znaczenia, a skupiając się na dialogowości, uwrażliwia na obecność tego, co obce, nieswojskie, nierodzime. Werner Hamacher przypomina, iż filologia jest sztuką afirmatywnego przyzwalania na odsłonięcie się obcości we wnętrzu pozornie dobrze znanych słów (Hamacher 2010); jeśli filologia jest sztuką takiego wyobcowywania (Befremden), intertekstualność (choć zapewne nie pod tą nazwą) w różnym stopniu intensywności przewija się przez historię badań filologicznych.
Nic dziwnego, że intertekstualność pojmowana jako pojęcie przydatne do badania nie tylko → literatury, lecz także całej → sztuki współczesnej, kwestionując zasadność jednolitego, zwartego systemu odpowiedzialnego za dystrybucję sensów z góry określonych przez autorów okazuje się kategorią skuteczną w studiach interdyscyplinarnych. Takie pojęcia Derridy, jak → „ślad” (trace), „widmo” (revenant) czy „rozplenianie” (dissemination), opierają się na logice powrotu, idei wielogłosowego echa sprawiającego, że „obce” znaczenia rozbrzmiewające z → przeszłości towarzyszą człowiekowi i „trans-formują” jego → przyszłość, czyniąc ją wielopostaciową. Teraz zarówno tekst, jak i podmiot stają się wydarzeniem: nie są ontologicznie „mocne” swoim jednoznacznym konturem i → tożsamością. Przeciwnie, wzorem Gianniego Vattima możemy mówić o „słabym” statusie ontologicznym dzieła i podmiotu nieustannie „się trans-formujących” (Vattimo 2006 [1985]). Ryszard Nycz zauważa, że owa ontologiczna „słabość” współczesnego dzieła → sztuki manifestująca się w jego „palimpsestowości” (→ palimpsest) prowadzi do interpretacji nieposzukujących rozstrzygającego rozwiązania, lecz do „trans-formowania” rozmaitych tradycji w drodze „niewyczerpalnego i nieprzewidywalnego rezonansu znaczeniowego” (Nycz 2006: 173). W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera pojęcie intertekstualności w dziedzinie badań historycznych i studiów nad pamięcią. Ślady i fakty nie są bowiem przedmiotem biernej rejestracji i przypominania, ale także podlegają transformowaniu. Nieodzowne staje się uwzględnienie faktu, że nasze poznanie ma charakter nie rejestracyjny, a konstrukcyjny; pamięć nie jest więc domeną biernego przechowywania wydarzeń, lecz obszarem, w którym są one dynamicznie transformowane. Intertekstualność to studium pamięci literatury. Teksty są nie tylko przedmiotem zabiegów → pamięci kulturowej (ta przyjmuje najczęściej postać podręczników → historii → literatury, → narodowych → kanonów lektur itd.), którą można by nazwać „makropamięcią”, ale dysponują także „własną” mikropamięcią. Makropamięć układa pewien porządek, dążąc do maksymalnej kompletności. Mikropamięć, przeciwnie – wskazując, jak nawet drobne elementy tekstu są już obciążone „długiem” wobec podobnych elementów zawartych w innych dziełach, staje się sposobem, w jaki tekst wyznaje własną niesamowystarczalność. „Pamięć tekstu – pisze Renate Lachmann – jest jego intertekstualnością” (Lachmann 2009 [1990]: 308). Tu ujawnia się etyczny wymiar intertekstualności: wyznanie niesamowystarczalności implikuje postawę wdzięczności, jaką przyjmuje tekst wobec innych tekstów.
Tadeusz Sławek
Hasła pokrewne: literatura, mnemotechnika, pismo, ślad
Bibliografia
Barthes R. (1999), „Śmierć autora”, tłum. M.P. Markowski, Teksty Drugie, 1–2, s. 247–251.
Hamacher W. (2010), „From ‘95 theses on philology”, w: Publications of Modern Language Association of America, 125 (4), s. 994–1001.
Kristeva J. (1969), Sèméiotikè: Recherches sur une sémanalyse, Paris: Seuil.
Kristeva J. (1983), „Słowo, dialog, powieść”, w: E. Czaplejewicz, E. Kasperski (red.), Bachtin. Dialog – język – kultura, Warszawa: PWN, s. 394–418.
Lachmann R. (2009), „Mnemotechnika i symulakrum”, tłum. A. Pełka, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas.
Nycz R. (2006), „Poetyka intertekstualna: tradycje i perspektywy”, w: M.P. Markowski, R. Nycz (red.), Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, Kraków: Universitas, s. 153–180.
Vattimo G. (2006), Koniec nowoczesności, tłum. M. Surma-Gałwowska, Kraków: Universitas.
Tadeusz Sławek, Intertekstualność, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 180-181.
