Pojęcie opisuje wszelkie formy wykorzystywania → przeszłości i → historii w środowisku pozaakademickim: w szeroko pojętej edukacji, → mediach, społecznościach lokalnych, poszukiwaniach genealogicznych itp. W obrębie historii praktycznej lokują się takie zjawiska, jak: historia publiczna (public history), → historia żywa (living history), history marketing, histotainment czy historia stosowana. Odwołują się one do obecności historii w przestrzeni publicznej oraz wyznaczają nowe kierunki jej nauczania, przedstawiania i oddziaływania. Obszar zainteresowań historii praktycznej nieustannie się rozrasta i różnicuje. Jednocześnie naukowe zgłębianie historii w mniejszym stopniu niż dotychczas odgranicza się od innych sposobów obchodzenia się z przeszłością – sfery akademicka i pozaakademicka coraz wyraźniej się przenikają. Historia praktyczna odwołuje się do tego, że ludzie działają na polu historii, i uwzględnia ich → doświadczenia. Należy postrzegać ją jako proces, oparty przede wszystkim na nieustannej pracy z historią oraz negocjacjach w ramach sfery publicznej.
Rozkwit historii pozaakademickiej w społeczeństwach zachodnich jest po pierwsze, skutkiem postępującego procesu indywidualizacji, któremu towarzyszy wzmożona potrzeba potwierdzania własnej → tożsamości przez osadzanie jej w wymiarach czasowych: przeszłości, → teraźniejszości i → przyszłości. Po drugie, jest to reakcja na erozję podstawowych wartości i struktur m.in. społecznych, polityczno-ideologicznych czy zawodowych, która w dobie globalizacji przekłada się na lęk przed kulturowym zanikiem podmiotu (Bauman 2007; Hye, Mazohl, Niederkorn 2009; Metzler, Wildt 2012; Meyer-Hamme 2009).
W oba procesy wpisuje się nagła utrata znaczenia obszernych, fachowych → narracji historycznych przygotowywanych przez ekspertów, np. syntez historii narodowych. Jednostki coraz częściej poszukują więc stałych punktów odniesienia oraz sensu opartego na niezbywalnych fundamentach historycznych. Budowanie narracji historycznej staje się indywidualnym zadaniem, szczególnie wówczas, gdy naukowe rozpoznania oraz sposoby ich formułowania nie zaspokajają potrzeb odczuwanych przez odbiorców, którzy nie są profesjonalistami. Stanowią oni obecnie zainteresowaną historią publiczność, która choć ma wysokie oczekiwania wobec historii jako dziedziny nauki, nie współtworzy zawodowego dyskursu ekspertów. Badaniom akademickim grozi więc, że będą zmuszone do funkcjonowania w sferze podatnej na bieżące interesy i do odpowiadania na żądania legitymizacji.
Miejsce historii praktycznej wśród nauk historycznych
Mimo że określenie „historia praktyczna” nie przyjęło się jeszcze powszechnie w języku polskim, to fenomen aktywnego wykorzystywania historii w sferze publicznej zyskuje na znaczeniu, przy czym zdecydowany wpływ na jego kształt wywiera bieżąca → polityka historyczna (Nießer, Tomann, Żytyniec 2010/2011). Już w latach 70. XX w. można było zaobserwować specyficzne zjawisko rosnącej partycypacji obywatelskiej w opowiadaniu historii (Traba 2014). Szczególnie interesujący jest w tym kontekście rozwój Polskiego Towarzystwa Historycznego (PTH). W ramach jego szerokiej, ogólnopolskiej struktury organizowane są oprócz tradycyjnych wykładów czy imprez popularyzatorskich również interaktywne formy uczenia się historii, takie jak warsztaty dla uczniów i nauczycieli. Dodatkowo doszło w Polsce do istotnej profesjonalizacji badań historii regionalnej na arenie lokalnej – przykładem może być działalność olsztyńskiej Wspólnoty Kulturowej „Borussia” wraz z jej koncepcją „otwartego regionalizmu”. Grunt pod partycypacyjne sposoby praktykowania historii w Polsce przygotowują także takie inicjatywy, jak warszawski Ośrodek „Karta”, zajmujący się m.in. dokumentowaniem losów polskich obywateli podczas okupacji niemieckiej i sowieckiej (Nießer, Tomann, Żytyniec 2010/2011). Ponadto oś dyskusji stanowią duże przedsięwzięcia muzealnicze w rodzaju Muzeum Historii Żydów Polskich czy Muzeum Historii Polski (oba w Warszawie) bądź Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku.
W obszarze niemieckojęzycznym zjawisko powszechnego praktykowania historii związane jest z rozwojem nowego ruchu historycznego (neue Geschichtsbewegung) w latach 70. XX w. Rewolta studencka 1968 r. i układ sił społeczno-politycznych za czasów Willy’ego Brandta (1913–1992) doprowadziły do zmiany klimatu społecznego w RFN. Wraz z intensyfikacją przepracowywania przeszłości nazistowskiej nie tylko zmianie uległ dobór tematów, lecz także odkryto nowe, publiczne formy prezentowania historii. Równolegle do badań na uniwersytetach rozwijały się pozaakademickie formy zgłębiania przeszłości, zapoczątkowane na tzw. warsztatach historycznych (Geschichtswerkstätte) – ukierunkowane na praktykę i jasno określony kontekst życiowy zaangażowanych w nie osób. Ich celem było włączenie obywateli jako aktywnych podmiotów w procesy poznawania historii.
Z kolei na uniwersytetach północnoamerykańskich rozwinęły się w latach 70. XX w. nastawione na praktykę subdyscyplinarne kierunki studiów historycznych, które były reakcją na społeczne zadania stawiane przed historykami. Miały one pomóc naukowcom sprawniej obchodzić się z → memory boomem i rosnącym publicznym zapotrzebowaniem na historię. Zwrócono przy tym uwagę na różnorodne medialne formy przedstawiania przeszłości.
Formy historii praktycznej
Podczas gdy pojęcia public history, living history czy history marketing zadomowiły się już na dobre w dyskursie amerykańskim i zachodnioeuropejskim, w Polsce jeszcze do tego nie doszło. Mimo to są one coraz wyraźniej zauważalne i coraz częściej wykorzystywane w pracach historycznych.
Pojęcie historii publicznej (public history) ukuto w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XX w.; początkowo odnosiło się ono do obszaru praktycznych działań historyków poza murami uniwersytetów. Rozgraniczenie public history od historii jako dyscypliny akademickiej, pierwotnie zawarte w tym terminie, dziś już nie obowiązuje. Wprawdzie przedstawiciele historii publicznej wciąż jeszcze są zainteresowani przenikaniem wiedzy historycznej do opinii publicznej i dostosowywaniem jej do potrzeb określonej grupy docelowej np. w → muzeach czy miejscach → upamiętnienia, niemniej pozostają w pierwszej kolejności historykami. Fakt ten widoczny jest w ofercie amerykańskich i niemieckich szkół wyższych, a jedna z aktualnych definicji public history obejmuje „dydaktykę i analizę przenikania badań historyków do szerszej opinii publicznej” (Zündorf 2010). W Niemczech studia na kierunku public history oferują m.in. berliński Freie Universität i Uniwersytet w Heidelbergu. W Polsce public history nie wyodrębniła się jeszcze jako osobny kierunek studiów, choć w ofercie niektórych uczelni widnieją już np. specjalizacje z historii wizualnej (na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) czy popularyzacji historii (na Uniwersytetach Warszawskim i Jagiellońskim). Ich celem jest m.in. przybliżenie studentom roli historii w kształtowaniu więzi społecznych i tożsamości lokalnej, regionalnej oraz narodowej. Do obszaru historii praktycznej należy ponadto → historia żywa, której kwintesencję stanowią próby odtworzenia minionej rzeczywistości i wczuwania się w nią, podejmowane przez osoby współczesne (grupy bądź jednostki). Do historii żywej zaliczamy więc → rekonstrukcje wydarzeń historycznych, np. wierne odtwarzanie przebiegu bitew – przykładowo bitwa pod Grunwaldem jest rokrocznie rekonstruowana nieopodal pomnika na historycznym polu, gdzie miała miejsce. Histotainment dotyczy z kolei (medialnych) walorów rozrywkowych historii i odnosi się do popularnych produkcji – przeważnie telewizyjnych, ale coraz częściej też internetowych czy prasowych. Do tego zjawiska należy więc zaliczyć fabularne → filmy historyczne, fabularyzowane dokumenty, niektóre artykuły z historycznych dodatków do dzienników i tygodników czy wybrane strony, filmy i audycje internetowe. Termin history marketing określa natomiast komercyjne usługi historyczne, tzn. użycie historii w celach marketingowych. Do marketingu historycznego zalicza się np. historie przedsiębiorstw opracowywane na zlecenie przez historyków, które służą kształtowaniu → tradycji, umacnianiu wizerunku marki, jak również nadawaniu prestiżu produktom przez ich historyczne „osadzanie” (Kühberger, Pudlat 2012)
Kolejnym pojęciem, które należy tu wymienić, jest popularna szczególnie w Niemczech „historia stosowana”. Sposób jej użycia przejrzyście ukazuje, jak rozrasta i rozwarstwia się pole pojęciowe historii praktycznej. Podczas gdy w Centrum Historii Stosowanej (Zentrum für Angewandte Geschichte) na Uniwersytecie im. Friedricha-Alexandra w Erlangen-Nürnberg bada się i spisuje historię rodzin i przedsiębiorstw (czyli według wyżej przytoczonej definicji uprawia się history marketing), to we Frankfurcie nad Odrą, pod szyldem Instytutu Historii Stosowanej śledzi się partycypacyjny aspekt historii, który odnosi się do jej uczestników i koncentruje na procesach negocjowania historii w społeczeństwach obywatelskich. Działalność Instytutu koncentruje się na wybranych aktorach życia społecznego oraz tworzeniu przez nich lokalnej i regionalnej → kultury historycznej, której celem jest promowanie (auto)refleksyjnego sposobu czerpania z historii (Körber, Schreiber, Schöner 2007). Jedną z pierwszych osób, które w polskiej dyskusji nad modernizacją historii jako dyscypliny naukowej zaczęły używać pojęcia „historia stosowana”, jest historyk Robert Traba. Według niego – w przeciwieństwie do wyżej przytoczonego rozumienia – historia stosowana to model kształcenia uniwersyteckiego, przyczyniający się do poszerzania kompetencji historyków i wzbogacania metodologii badań historycznych (Traba 2014).
Historia praktyczna a pamięć
Między partycypacyjnym aspektem historii praktycznej a → dyskursem pamięciowym zachodzi szczególny związek: problem centralny dla obu podejść stanowi pytanie, w jaki sposób ludzie przywołują i wykorzystują wiedzę o przeszłości w teraźniejszości. Nastawiona na uczestnictwo historia praktyczna więcej uwagi poświęca formom i reprezentacjom przeszłości w teraźniejszości niż procesom przekazywania wiedzy. Łączy ona → materialność → pamięci kulturowej z jej aspektem społecznym. Jej przedmiotem może stać się także → pamięć komunikacyjna, np. w sytuacji, gdy osoba przeprowadzająca wywiad ze świadkiem historii (→ świadectwo) nie poprzestaje na zadawaniu pytań, lecz dokonuje także pogłębionej autorefleksji. Większość zjawisk z zakresu historii praktycznej wpisuje się również w lokalne, regionalne, narodowe i międzynarodowe kultury pamięci.
Główna różnica między partycypacyjnie rozumianą historią praktyczną a dyskursem pamięciowym polega jednak na odmiennym definiowaniu pojęcia „historia”. Liczni teoretycy pamięci (m.in. Pierre Nora, Jan i Aleida Assmannowie) wyraźnie rozgraniczają między pamięcią a historią. Pamięć – nadająca konkretną tożsamość, związana z pewną grupą i jej → wspomnieniami – przeciwstawiana jest historii jako nauce, w której obowiązują kryteria obiektywności. Partycypacyjnie nastawiona historia praktyczna odnosi się natomiast do społecznego negocjowania wiedzy historycznej i postępuje tym samym wbrew logice rozdzielenia naukowych i pozanaukowych zasobów historycznych. Opierając się na postulowanym we współczesnej dydaktyce świadomym myśleniu i działaniu, koncentruje się na zmiennym, zależnym od punktu widzenia, charakterze wiedzy historycznej w teraźniejszości. Dzięki temu może obejść podział na akademicko wytwarzaną wiedzę historyczną i treści zawarte w → pamięci indywidualnej lub → pamięci zbiorowej. Pozauniwersytecka wiedza historyczna determinuje charakter historii praktycznej w takim samym stopniu jak historyczna wiedza specjalistów.
Szanse i zagrożenia
Wszystkie przedstawione powyżej podkategorie historii praktycznej jawią się jako mozaika różnych tematów (np. historii przedsiębiorstw, migracji, miast), metod (np. wycieczki historyczne, międzynarodowe poszukiwania → śladów, warsztaty) i form działania (happeningi, → inscenizacje w przestrzeni publicznej, instalacje dźwiękowe i wizualne, wystawy). Finansowane są one – z wyjątkiem działań komercyjnych – głównie ze środków zdobywanych na okoliczność danego projektu, udostępnianych przeważnie przez instytucje publiczne lub fundacje. Nie istnieją jeszcze stałe struktury, które reprezentowałyby interesy historii praktycznej, połączyły ją w sieć i nadały jej wymiar materialny. Z takiego stanu rzeczy wynikają zarówno szanse, jak i zagrożenia. Te pierwsze wiążą się z inicjowaniem prac historycznych, które szybciej zyskują powszechną akceptację i są bardziej wiarygodne, gdyż odnoszą się do potrzeb i interesów ludzi. Biorąc je za punkt wyjścia, historyk może je – w zależności od obranego celu – zbadać i wykorzystać, posługując się np. analizą mediów. Łączy się z tym szansa na restrukturyzację zagadnień w obrębie dyscypliny zorganizowanej według kryteriów akademickich i edukacyjnych.
Historia praktyczna ma np. potencjał szybkiego oddziaływania i podchwytywania „gorących tematów”, m.in. dzięki współpracy z mediami masowymi. Może również reagować na cykliczne zmiany opinii publicznej, która owe tematy zainicjowała, i na tym polu wygrywa dotychczas ze zinstytucjonalizowaną historią. Ponadto może wspierać (auto)refleksyjną → świadomość historyczną, ponieważ jej reprezentanci są często obecni na miejscu dyskutowanych wydarzeń. Co więcej, w historii praktycznej drzemie ogromny potencjał demokratyzacji historii jako dyscypliny, który wpisuje się w proces globalnej demokratyzacji wiedzy.
Zagrożenia wynikają przede wszystkim z selektywności i partykularyzmu historii praktycznej: jej aktorzy zwracają najczęściej uwagę na takie epoki czy ciągi wydarzeń, które potrafią rozpoznać i znarratywizować także laicy które nie wymagają w związku z tym specjalistycznych kompetencji językowych lub metodologicznych. W konsekwencji ścisłego związku z potrzebami i interesami teraźniejszości za priorytetowe uznaje się też – jako wyjątkowo dla niej istotne – wydarzenia stosunkowo niedawne, np. XX-wieczne wojny, kryzysy i przełomy kulturowe.
Historia akademicka to mimo wszystko nauka uprawiana z zasady w pewnym odstępie czasowym, która wnioski wyciąga sine ira et studio, czerpie zatem korzyści z postawy wyzwolonej spod politycznych czy codziennych nacisków. Tymczasem chcąc stworzyć konkretną opowieść w obrębie historii praktycznej, często zapomina się o odpowiedzialności za syntetyzowanie historii, a partykularyzm narracyjny historii praktycznej może prowadzić do puentylizmu. Szybkość reakcji historii praktycznej pozwala wprawdzie odpowiadać na nowe obszary i perspektywy tematyczne, niemniej niektóre przełomy kończą się ostatecznie utknięciem w ślepej uliczce lub nagłym zerwaniem.
Nadal otwarte pozostaje pytanie o relacje historii praktycznej z procesami przepracowywania przeszłości w społeczeństwach postkonfliktowych (→ sprawiedliwość okresu transformacji) oraz o to, gdzie przebiega granica między historią (po jednej stronie) a psychologią, polityką czy prawem (po drugiej). Narracje historyczne same z siebie nie prowadzą do zgody społecznej i oczywiście nie mogą służyć za główny argument w → rozliczeniach między sprawcami a → ofiarami, ponieważ rzadko dostarczają pożądanych w tych konstelacjach, ostatecznie obowiązujących i obiektywnych odpowiedzi. W społecznościach postkonfliktowych konieczne wydaje się raczej stworzenie warunków ramowych, które zagwarantowałyby indywidualne i dyskursywne tworzenie narracji historycznych w sferze publicznej.
Juliane Tomann, Marcus Ventzke
Tłumaczenie z języka niemieckiego: Agata Teperek
Hasła pokrewne: historia ratownicza, historia żywa, rekonstrukcja
Bibliografia
Bauman Z. (2007), Płynne czasy: życie w epoce niepewności, tłum. M. Żakowski, Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Hardtwig W., Schug A. (red.) (2009), History Sells! Angewandte Geschichte als Wissenschaft und Markt, Stuttgart: Steiner.
Hye H.P., Mazohl B., Niederkorn J.P. (red.) (2009), Nationalgeschichte als Artefakt. Zum Paradigma „Nationalstaat” in den Historiographien Deutschlands, Italiens und Österreichs, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Körber A., Schreiber W., Schöner A. (red.) (2007), Kompetenzen historischen Denkens. Ein Strukturmodell als Beitrag zur Kompetenzorientierung in der Geschichtsdidaktik, Neuwied: Ars Una.
Kühberger Ch., Pudlat A. (2012), Vergangenheitsbewirtschaftung. Public History zwischen Wirtschaft und Wissenschaft, Innsbruck: Studienverlag.
Metzler G., Wildt M. (red.) (2012), Über Grenzen. 48. Deutscher Historikertag in Berlin 2010. Berichtsband, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Meyer-Hamme J. (2009), Historische Identitäten und Geschichtsunterricht. Fallstudien zum Verhältnis von kultureller Zugehörigkeit, schulischen Anforderungen und individueller Verarbeitung, Idstein: Schulz-Kirchner.
Nießer J., Tomann J., Żytyniec R. (2010/2011), „Angewandte Geschichte – Betrachtungen eines neuen Ansatzes aus deutscher und polnischer Perspektive”, Historie, 4, s. 268–283.
Rauthe S. (2001), Public history in den USA und der Bundesrepublik Deutschland, Essen: Klartext.
Rüsen J. (1994), Historische Orientierung: Über die Arbeit des Geschichtsbewußtseins sich in der Zeit zurechtzufinden, Wien, Köln, Weimar: Wochenschau-Verlag.
Rüsen, J. (2014), Dydaktyka: Teorie i metody, tłum. R. Żytyniec, w: Myślenie historyczne, red. R. Traba, H. Thünemann, t. 1, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacja [w przygotowaniu].
Tomann J. i in. (2011), „Diskussion Angewandte Geschichte: Ein neuer Ansatz?, Version: 1.0”, w: Docupedia-Zeitgeschichte, https://docupedia.de/.
Traba R. (2008), „Historia stosowana. Pamięć i krajobraz jako nośniki badań i edukacji historycznej” w: J. Pilecki, E. Traba, M. Kardach (red.), Purda Wielka 1900–2006. Portret wsi, Olsztyn: Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa „Borussia”, s. 7–20.
Traba R. (2014), „Pożyteczność uczenia się z historii. Historia stosowana: między History sells a Public History”, w: Historia wzajemnych oddziaływań, Berlin– Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 64-92.
Ventzke M. (2011), „Die Formierungsphase(n) der Angewandten Geschichte”, Version: 1. w: Docupedia-Zeitgeschichte, http://docupedia.de/.
Zündorf I. (2010), „Zeitgeschichte und Public History, Version: 1.0”, Docupedia-Zeitgeschichte, https://docupedia.de/.
Juliane Tomann, Marcus Ventzke, tłumaczenie z jęz. niemieckiego: Agata Teperek, Historia praktyczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014., s. 163-168.
