W tradycyjnych ujęciach antropologicznych i psychologicznych żałobę traktowano jako powolne i samoistne zanikanie cierpienia związanego ze śmiercią bliskiej osoby. Myśl psychoanalityczna Sigmunda Freuda (1856–1939) przyczyniła się do zmiany podejścia: silnie związała żałobę z konstrukcją podmiotowości i sproblematyzowała relacje utraty i pamięci zarówno w perspektywie indywidualnej, jak i zbiorowej (Freud 1991). Aparat psychiczny wykazuje potrzebę pokonywania kryzysu, którym w tym wypadku jest utrata obiektu miłości (tak człowieka, jak idei). Realizuje się ona w performatywnym akcie elegijnym, w którym opłakujący skupia się na cierpieniu i → wspominaniu, tym samym odcinając się od świata zewnętrznego. Kolejnym etapem procesu jest rozluźnienie więzi z utraconym obiektem i ostateczne jej zerwanie. Emocje i gesty związane z żałobą to odrętwienie, niepokój, złość, poczucie → winy, ulga, smutek, refleksja, stawanie się na powrót sobą, wreszcie pożegnanie. Praca żałoby służy przede wszystkim ponownemu ukonstytuowaniu się podmiotu, zaleczeniu rany. W ujęciu tym nie chodzi o patologizowanie życia psychicznego czy społecznego jednostek bądź zbiorowości. Żałoba pozwala nie tyle pogodzić się z utratą, oswoić ją i zapomnieć, ile uzyskać dystans konieczny do życia i → pamiętania. W takim rozumieniu wiąże się z przepracowaniem, podczas którego dochodzi do uznania wypieranych treści (→ wyparcie) i uwolnienia się od przymusu powtarzania. Wiele miejsca w swoich pismach problemom tym poświęcił amerykański historyk Dominick LaCapra, podkreślając, że przepracowanie nie prowadzi do całkowitego wyleczenia ran i odzyskania nienaruszonej → tożsamości, ale zasadza się na świadomości, że w myśli i życiu musi pozostać „plama”, tj. resztki → przeszłości niemożliwe do przyswojenia (LaCapra 2007).
Rozważania o utracie Nicholasa Abrahama (1919–1975) i Marii Torok (1926–1998) modyfikują Freudowskie ujęcie żałoby i → melancholii przez wprowadzenie pojęć introjekcji i inkorporacji. Pierwsza odpowiada normalnej i skutecznej pracy żałoby, druga zaś jest chorobą żałoby, jej zakłóceniem i klęską. W następstwie introjekcji pojawia się zabliźnione wspomnienie: cząstka Innego zagnieżdża się w podmiocie odpowiednio opracowana i przyswojona poprzez formy i → rytuały kulturowe. Inkorporacja to absolutny kryzys symbolizacji: nic nie jest w stanie wypełnić pustki po utraconym obiekcie, dlatego zostaje on złożony jako → fantazmat we wnętrzu psychiki, zamknięty w krypcie (Abraham, Torok 1978). To, co się nie daje zintegrować z zresztą życia psychicznego, to fantom, który podlega transmisji międzypokoleniowej: przodkowie przekazują nie tylko to, co nigdy nie stało się świadome, lecz także mechanizmy obronne wobec przeszłości oraz wzorce pamięci i jej przekazu. Z tego szczególnego ujęcia żałoby i pamięci wywodzi się figura nawiedzenia jako podziemnego prądu rzeczywistości i → historii.
Niemożliwa czy też nieudana żałoba prowadzi do kryzysu tożsamości (zaniku więzi społecznych, zbiorowej melancholii czy zawłaszczenia przez oprawców roli → ofiar). Alexander (1908–1982) i Margarete Mitscherlichowie (1917–2012) w Die Unfähigkeit zu trauern. Grundlagen kollektiven Verhaltens [1967] podjęli próbę psychologicznej interpretacji wypierania → przeszłości nazistowskiej przez Niemców. Zasadnicza teza autorów dotyczyła tego, że aby opłakać ofiary nazizmu, najpierw trzeba odsłonić i przepracować własne zranienie, polegające na rozbiciu świata, na którym opierał się narodowy socjalizm (Mitscherlich, Mitscherlich 1967). Pisząc o polskiej dyskusji o Jedwabnem, antropolożka Joanna Tokarska-Bakir posłużyła się metaforą „nawiedzonego domu” i wskazywała na takie miejsca w polskiej historii i → pamięci zbiorowej, w których proces opłakiwania i przygotowania pochówku ofiarom nie stał się częścią przepracowania przeszłości (Tokarska-Bakir 2004). Istotne w tym kontekście jest sankcjonowanie zbiorowych rytuałów opłakiwania w ramach polityki historycznej: jako żałoby narodowej, ogłaszanej w następstwie utraty, która poważnie narusza tożsamościowy fundament danej wspólnoty narodowej (→ naród).
Maria Janion w kolejnych swoich rozprawach, począwszy od książki Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi [2000], inicjuje żałobę po żydowskiej części kultury i literatury Polski. Stawia tezę, że pracy tej nie można odkładać na później. To imperatyw pamięci, świadomości i empatii: konieczność życia w nadmiarze bólu i poczuciu straty to żałoba, od której nie sposób się uchylić (Janion 2000). Na znaczenie wspólnoty w procesach żałoby zwrócił uwagę Eric Santner: „Żałoba bez solidarności to początek szaleństwa” (Santner 1990: 28). Aby nie zaplątała się w desperacką inercję, żałoba musi zostać włączona w historię i poświadczona. Kluczową rolę odgrywa tu więc solidarność – empatyczny → świadek, bez którego cierpienie zawsze będzie się jawić jako coś nierealnego, a nawet nieludzkiego, oddzielonego od dramatu ludzkiej podmiotowości i wspólnoty, figura retoryczna.
Katarzyna Bojarska
Hasła pokrewne: afekt, melancholia, pokolenie, pojednanie, praca pamięci, rozliczenie, rytuał, świadectwo, trauma, wyparcie
Bibliografia
Abraham N., Torok M. (1978), L’Écorce et le noyau, Paris: Flammarion.
Etkind A. (2013), Warped Mourning. Stories of the Undead in the Land of the Unburied, Stanford: Stanford University Press.
Freud S. (1991), „Żałoba i melancholia”, tłum. B. Kocowska, w: K. Pospieszyl (red.), Zygmunt Freud. Człowiek i dzieło, Wrocław: Ossolineum, s. 295–308.
Janion M. (2000), Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa: Sic!.
LaCapra D. (2002), „Psychoanaliza, pamięć i zwrot etyczny”, tłum. M. Zapędowska, w: E. Domańska (red.), Pamięć etyka i historia. Angloamerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych, Poznań: Wydawnictwo UAM.
Mitscherlich A., Mitscherlich M. (1967), Die Unfähigkeit zu trauern. Grundlagen kollektiven Verhaltens, München: R. Piper & Co.
Santner E.L. (1990), Stranded Objects: Mourning, Memory, and Film in Postwar Germany, Ithaca: Cornell University Press.
Tokarska-Bakir J. (2004), Rzeczy mgliste, Sejny: Pogranicza.
Katarzyna Bojarska, Żałoba, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 561-562.
