W humanistyce – najogólniej – materiał do poznawania niedostępnych inaczej stanów i sytuacji, obejmujących człowieka w jego relacjach, służący jako podstawa do skonstruowania → narracji dotyczącej tych stanów i sytuacji. Źródło posiada wyróżnialny materialny nośnik, z którym tworzy niepodzielną całość i który jest materialną podstawą dla podanych treści.
Pomijając nauki nomologiczne, źródło stanowi fundament badań w naukach o → przeszłości i ich centralną kategorię epistemologiczną. Pojęcie to występuje w naukach historycznych i niektórych społecznych, zapożyczających aparat pojęciowy w zakresie tematyki źródła od tych pierwszych (Sielezin 2010). W badaniach jakościowych stosuje się w tym znaczeniu prostszy termin: „materiał empiryczny” (Denzin, Lincoln 2010).
Teoria źródła rozwinęła się przede wszystkim na gruncie → historii. W swoim najszerszym rozumieniu źródło historyczne to materiał, z którego historyk czerpie poznanie przeszłości – rekonstruuje ją, stwarzając w ten sposób podstawę dla budowania konkurencyjnej wobec → pamięci historycznej wizji dziejów. Źródło historyczne bywa określane jako utrwalony i zachowany → ślad myśli, działań i życia człowieka oraz jego środowiska (Buksiński 1991), psychofizyczna i społeczna pozostałość i wytwór pracy ludzkiej (Labuda 2010), rezultat ludzkich działań (Bernheim 1908) czy → zabytek, pozostałość życia, które przeminęło (Moszczeńska 1977). Wynika z tego podstawowe założenie, że źródło historyczne wiąże się ze światem człowieka po obu stronach procesu poznawczego: zarówno z podmiotem poznającym, jak i nieistniejącym już w uprzedniej formie światem poznawanym.
Według węższych definicji źródło historyczne cechuje służebność względem nauki historycznej, co wyraża się w tym, że jest ono środkiem, a nie celem samym w sobie. Służy poznaniu przeszłości dziejowej (tamże; Buksiński 1991); jako środek poznawczy umożliwia naukowe odtworzenie rozwoju społeczeństwa we wszystkich jego przejawach (Labuda 2010). Źródłem nie jest każda dowolnie wybrana rzecz, a jedynie ta, która zostanie ukonstytuowana w źródło za sprawą aktywnej działalności historyka. Rozpoznawszy funkcję przypadającą badanemu obiektowi w przeszłości (której cząstkę stanowi), historyk konstytuuje przedmiot formalny, jakim jest źródło w relacji poznawczej.
Propozycje alternatywne w stosunku do powyższych, klasycznych prób definiowania źródła ujmują je jako obiekt liminalny, ogniwo relacji komunikacyjnej między przeszłością a → teraźniejszością (Skibiński 2004). Źródło stanowi tu również jedną z dróg zdobywania → władzy nad przeszłością, opartą na technice, a nie sile (→ hegemonia).
Spośród głosów krytycznych wobec legitymizacji narracji historycznej przez odwoływanie się do źródeł historycznych najpoważniejszy pochodzi od Jerzego Topolskiego (1928–1998). Według jego koncepcji mitu źródła historycznego źródła, odróżniane kategorialnie od narracji historycznej, są przez wielu historyków traktowane w sposób zdogmatyzowany – jako depozytariusze prawdy.
Inny zarzut sformułował Wojciech Wrzosek, wskazując, że źródła nobilitowane czy to w → pamięci zbiorowej, czy też w nauce historycznej, odgrywają rolę → relikwii, które służą historykowi za alibi usprawiedliwiające jego wizje przeszłości (Wrzosek 2010).
Próbę całościowego opisu tradycyjnie rozumianej teorii źródła w ujęciu filozoficznym podjął Paul Ricoeur (1913–2005). Według niego źródła przechodzą drogę od → świadectwa przez → archiwum, by wreszcie zyskać status dokumentu, w którym znajduje się informacje o przeszłości (Ricoeur 2006 [2000]). Świadectwo opiera się na pamięci deklaratywnej (jawnej, świadomej), która w momencie zapisu staje się pamięcią zarchiwizowaną. Podstawę źródła stanowi zatem → pamiętanie, które sprawia, że może ono zaistnieć.
Aleksandra Kuligowska
Hasła pokrewne: archiwum, historia, narracja, nośnik pamięci, pamiętanie, przeszłość, rzecz, świadectwo
Bibliografia
Bernheim E. (1908), Lehrbuch der historischen Methode und der Geschichtsphilosophie, Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot.
Buksiński T. (1991), Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Denzin N.K., Lincoln Y.S. (2010), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Labuda G. (2010), Próba nowej systematyki i nowej interpretacji źródeł historycznych z Posłowiem, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Moszczeńska W. (1977), Metodologii historii zarys krytyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Sielezin J.R. (2010), Badania źródłoznawcze w politologii, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Skibiński E. (2004), „Źródło jako rzecz”, w: S. Rosik, P. Wiszewski (red.), Ad fontes. O naturze źródła historycznego, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 83–88.
Topolski J. (1996), Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
Topolski J. (2001), Wprowadzenie do historii, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Wrzosek W. (2010), „Źródło historyczne jako alibi realistyczne historyka”, w: J. Kolbuszewska, R. Stobiecki (red.), Historyk wobec źródeł. Historiografia klasyczna i nowe propozycje metodologiczne, Łódź: Wydawnictwo Ibidem, s. 23–38.
Zalewska A. (2005), Teoria źródła archeologicznego i historycznego we współczesnej refleksji metodologicznej, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Aleksandra Kuligowska, Źródło, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 559-560.
