Zgodnie z łacińskim źródłosłowem (ruina – „upadek, zawalenie się, zniszczenie”) oznacza budynek lub kompleks budowli w stanie rozpadu, opuszczony i zniszczony przez człowieka i/lub w wyniku procesów naturalnych na tyle, by nie móc już spełniać funkcji użytkowych. Pozostaje przy tym jednak czytelny jako twór ludzki, co powoduje ambiwalencję w jego postrzeganiu. Z jednej strony należy on jeszcze do świata artefaktów, z drugiej – coraz bardziej upodabnia się do dzieł przyrody (Zucker 1961: 119). Koncentrując się na „naturalizacji” ruiny, widz doznaje, jak pisał Georg Simmel (1858–1918) w eseju Ruina. Próba estetyczna [1907], zadowolenia, obserwując malownicze wpasowanie się fragmentów murów w → krajobraz (Simmel 2006 [1957]: 172). Resztki budowli łączą się z otoczeniem w nierozerwalną całość. Zgodnie z teorią wartości dzieł zabytkowych Aloisa Riegla (1858–1905), opublikowaną w rozprawie Nowoczesny kult zabytków. Jego istota i powstanie [1903], o znaczeniu ruiny decyduje „wartość starożytnicza”, a więc „patyna” wieków (Riegl 2006: 44). Każde dzieło noszące znamiona starości budzi respekt, zatem leżące w gruzach gmachy również są doceniane z uwagi na swoją dawność, potwierdzoną stopniem zniszczenia murów. Estetyczne zadowolenie z kontemplacji ruiny ma jednocześnie wyraźne cechy → melancholii (Simmel 2006: 170). Ten aspekt → doświadczenia wynika ze zwrócenia uwagi nie na naturalizację ruiny, lecz na rozpad dzieła ludzkich rąk. Jego efektem jest trojakie przeświadczenie: o znikomości ludzkich dążeń i nietrwałości pracowicie wznoszonych gmachów, o przewadze świata materii nad duchem, który przegrać musi z naporem sił natury, oraz o wszechobecności przemijania (tamże: 169–176; Turner 1992: 204). W celu wzbudzania takich odczuć melancholicznych w ogrodach krajobrazowych (głównie w XVIII i I połowie XIX w.) wznoszono sztuczne ruiny. Oprócz wartości starożytniczej Riegl wymieniał jeszcze dwie istotne dla → zabytków jakości: wartość historyczną i pomnikową (→ pomnik). Imperatywem obu jest przeciwdziałanie rozpadowi dzieła. Wartość historyczna domaga się zachowania budynku ze względu na jego pierwotną kompletną formę, a wartość pomnikowa akcentuje jego znaczenie dla wszystkich kolejnych epok (ma być aktualna w każdej → teraźniejszości). Obie przeciwstawiają się więc wartości starożytniczej: pierwsza przez niezgodę na zmiany w pierwotnym kształcie budowli, druga z uwagi na konieczność przetrwania jego sensu (Riegl 2006: 46–53). Melancholia ruin wynika zatem z doświadczenia zwycięstwa natury i przemijania nad ludzkim trudem wznoszenia trwałych dzieł, jak również z wyciekania z nich sensu, a jej istotę można sprowadzić do opozycji obecności i czytelności przeciwstawionych zatarciu i → zapomnieniu (Królikiewicz 1993: 20). Wyłaniająca się w tym miejscu problematyka pamięci ma ambiwalentny charakter. Z jednej strony ruiny są figurami → zapominania. W wielu przypadkach układ gmachu, funkcje poszczególnych pomieszczeń, inskrypcje i rzeźby tracą czytelność, stają się jedynie niejasnymi fragmentami dawnych całości. Jak stare → fotografie, na których nie można już rozpoznać nikogo lub prawie nikogo, budowle przestają przemawiać. Tracą przez to funkcję → nośników pamięci zbiorowej. Pośrednio do takiego doświadczenia odwoływał się dawny topos ubi sunt? (łac. „gdzie są?”; tamże: 20), akcentujący destrukcyjny charakter upływającego → czasu, który rozkłada zarówno materialną substancję zabytków (przemijalnie wartości historycznej), jak też ich sens (zacieranie się wartości pomnikowej). Z drugiej strony ruiny mają naturę → śladów. Z pozostałości dawnych dzieł wyczytać można niejednokrotnie, co prawda niekompletne, ale istotne treści, zgodnie z renesansową formułą Roma quanta fuit ipsa ruina docet (łac. „Rzym, który był, poucza swoimi ruinami”; tamże: 21). W takim przypadku ruiny pełnią funkcję cues, wywoływaczy pobudzających pamięć. Oba aspekty w pewien sposób połączył Walter Benjamin (1892–1940), nadając jednocześnie zagadnieniu status metafory. Znana formuła z Ursprung des deutschen Trauerspiels [1925] głosi, że „alegorie są w królestwie myśli tym, czym ruiny w królestwie rzeczy” (Benjamin 1993: 156). Ruiny stają się tworem analogicznym do alegorii. Zniszczone, rozrzucone i pozacierane fragmenty budowli są elementami, z których nie da się już złożyć pierwotnej całości. Jednocześnie zastygają one w nową, znaturalizowaną całość, która swoją wtórną stabilnością oddziałuje pozytywnie. Alegorie również zbudowane są z kawałków: znaków, atrybutów, postaci, które nigdy nie zamieniają się w pełny przekaz, ale petryfikują się w swej niekompletności w nową, stabilną całość. Pamięć (cues) i zapomnienie (disiecta membra – dosłownie „rozrzucone czcionki”) łączą się we wznoszeniu konstrukcji nieusuwalnie fragmentarycznej. Taki sposób myślenia szczególnie dobrze odpowiada ponowoczesności, szeroko odwołującej się do myśli Benjamina.
Wojciech Bałus
Hasła pokrewne: architektura, dziedzictwo, krajobraz, zabytek
Bibliografia
Benjamin W. (1993), Ursprung des deutschen Trauerspiels, red. R. Tiedemann, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.
Gafijczuk D., Sayer D. (2013), The Inhabited Ruins of Central Europe: Re-imagining Space, History and Memory, Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan.
Królikiewicz G. (1993), Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kraków: Universitas.
Riegl A. (2006), „Nowoczesny kult zabytków. Jego istota i powstanie”, w: A. Riegl, Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków, tłum. R. Kasperowicz, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”, s. 27–70.
Simmel G. (2006), „Ruina. Próba estetyczna”, w: G. Simmel, Most i drzwi. Wybór esejów, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 169–176.
Turner B.S. (1992), „Ruine und Fragment. Anmerkungen zum Barockstil”, tłum. K. Menke, w: W. van Reijen (red.), Allegorie und Melancholie, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, s. 202–223.
Zucker P. (1961), „Ruins – An aesthetic hybrid”, The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 20 (2), s. 119–130.
Wojciech Bałus, Ruina, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 442-444.
