Z fr. régime d’historicité, pojęcie wypracowywane przez francuskiego starożytnika i historyka historiografii François Hartoga od początku lat 80. XX w. jako narzędzie umożliwiające badanie postrzegania i doświadczania upływu → czasu, w szczególności momentów kryzysu, w których zakwestionowane zostają obowiązujące dotychczas interpretacje i artykulacje → przeszłości, → teraźniejszości i → przyszłości (Lenclud 2006). Rozumiana jako typ idealny, czyli model, który „nie istnieje w czystej postaci, lecz jest konstruowany przez historyka” (Hartog 2010: 769), kategoria „reżim historyczności” może być użyteczna w analizowaniu procesów i wydarzeń historycznych dokonujących się zarówno w skali makro-, jak i mikrohistorii. Koncepcja Hartoga nawiązuje do refleksji na temat czasu, historyczności, pamięci i → dziedzictwa takich autorów, jak Michel de Certeau (1925–1986), Michel Foucault (1926–1984), Krzysztof Pomian, Paul Ricœur (1913–2005), Marshal Sahlins i – przede wszystkim – Reinhart Koselleck (1923–2006). Zwłaszcza rozróżnienie i zdefiniowanie przez Kosellecka (2001) → przestrzeni doświadczenia i horyzontu oczekiwań skłoniło Hartoga do zainteresowania się typami dystansu i rodzajami napięcia między nimi (Hartog 2003: 28).
Hartog rozróżnia trzy reżimy historyczności: dla starożytnych centralny punkt odniesienia stanowiła przeszłość i tym samym kluczową rolę w dominującym wówczas myśleniu historycznym odgrywała formuła historia magistra vitae. W epoce nowożytnej nastąpił z kolei zwrot ku przyszłości: doświadczenie czasu zdeterminowane było wiarą w postęp, a → historię postrzegano jako proces. Natomiast od lat 70. XX w., szczególnie w społeczeństwach zachodnich, kształtuje się nowy reżim historyczności, którego główną determinantą jest teraźniejszość, a jego ramy wyznaczają trzy kategorie: pamięć (mémoire), dziedzictwo (patrimoine) i → upamiętnianie (commémoration).
Najmłodszy z reżimów historyczności Hartog określa mianem prezentyzmu. Przejawia się on jako utrata wiary w przyszłość (Augé 2008), pozytywna waloryzacja → archiwów oraz dziedzictwa (kulturowego i naturalnego), ponowne wszczynanie postępowań sądowych wobec zbrodniarzy wojennych, rosnące – zarówno społeczne, jak i polityczne – zainteresowanie problematyką → tożsamości zbiorowych oraz perspektywą → ofiar i relacjami świadków historii, wszechobecna retoryka → obowiązku pamięci, organizowane na wielką skalę praktyki upamiętniania i stale rosnąca liczba → muzeów. Szczególnie symptomatyczna była, zdaniem Hartoga, publikacja w latach 1984-1992 siedmiotomowego dzieła pod redakcją Pierre’a Nory na temat francuskich → miejsc pamięci (lieux demémoire), którego idea zasadza się na odczytywaniu przeszłości przez pryzmat → historii drugiego stopnia. Ten okres wzmożonego zainteresowania pamięcią we Francji od połowy lat 70. Jean-Pierre Rioux określił mianem Trente Mémorieuses (1975–2005) – w analogii do tezy Jeana Fourastié (1907–1990) o Trente Glorieuses (dosł. wielkie, chwalebne trzydziestolecie), czyli pierwszych 30 lat po II wojnie światowej, w których francuska gospodarka przeżywała okres wyjątkowej prosperity (Rioux 2006).
O ile większość wydarzeń i procesów, do których odwołuje się Hartog, diagnozując krystalizowanie się nowego reżimu historyczności, odnosi się właśnie do Francji, o tyle jego diagnoza nie ogranicza się bynajmniej do francuskiego kontekstu. Zwłaszcza po 1989 r. dokonują się, jego zdaniem, procesy, które pozwalają mówić o globalnym wymiarze prezentyzmu. Za emblematyczne Hartog uznaje ataki na World Trade Center 11 września 2001 r. Dzięki skrupulatnej dokumentacji i natychmiastowej medializacji wydarzenie to poddawane było na bieżąco historyzacji i komemoracji, przekształcając się tym samym w „prezentyzm absolutny” (Hartog 2003: 116).
Oddziaływanie zdominowanego przez teraźniejszość reżimu historyczności nie ogranicza się do społecznego postrzegania czasu i → polityki historycznej, lecz determinuje także metodologiczne przesłanki badania historii: wszechobecny prezentyzm osadza się mianowicie w „formacji intelektualnej historyka, jego świadomości, postrzeganiu świata. Istnienie danego régime d’historicité wyznacza ramy, poza które nie daje się wyjść. Jeśli więc obecnie żyjemy w fazie kryzysu, w przejściowym okresie poprzedzającym wykształcenie się nowego «porządku», nazywanym okresem «prezentyzmu», to wszyscy historycy są siłą rzeczy «prezentystami»” (Pleskot 2006: 144).
Rozpoznania Hartoga są ważnym punktem odniesienia zwłaszcza dla francuskojęzycznej humanistyki, gdzie stanowią inspirację dla wielu kwestionariuszy badawczych – przez pryzmat jego koncepcji analizuje się np. politykę historyczną (Claire, Lavabre, Tartakowsky 2006) lub historię konfliktów i wojen. Z kolei porównawcze analizy reżimów historyczności mają jak dotychczas status postulatu badawczego (Detienne 2000). Od kilku lat odwołania do zaproponowanej przez Hartoga kategorii pojawiają się także w humanistyce anglojęzycznej (Lorenz 2013) i w niemieckim kręgu językowym (Escudier, Holtey 2011), choć refleksja Aleidy Assmann (2013) na temat reżimu historyczności rozwinęła się niezależnie od rozpoznań Hartoga. Mimo długiej tradycji badań nad → świadomością historyczną i społecznym postrzeganiem czasu w polskiej socjologii i historiografii, recepcja tekstów Hartoga w Polsce jest bardzo ograniczona.
Kornelia Kończal
Hasła pokrewne: czas, memory boom, pamięć zbiorowa, polityka historyczna, świadomość historyczna, tożsamość, upamiętnienie
Bibliografia
Assmann A. (2013), „Transformations of the modern time regime”, w: C. Lorenz, B. Bevernage (red.), Breaking up Time. Negotiating the Borders between Present, Past and Future, Göttingen: Vandenhoeck&Ruprecht, s. 39–56.
Augé M. (2008), Où est passé l’avenir?, Paris: Editions du Seuil.
Claire A., Lavabre M.-C., Tartakowsky D. (red.) (2006), Politiques du passé: Usages politiques du passé dans la France contemporaine, Aix-en-Provence: Publications de l’Université de Provence.
Detienne M. (2000), Comparer l’incomparable, Paris: Éditions du Seuil.
Escudier A., Holtey I. (red.) (2011), „Vitesse et existence. La multiplicité des temps historiques. Das Tempo des Lebens. Zeit und Zeitwahrnehmung”, Trivium. Revue franco-allemande de sciences humaines et sociales. Deutsch-französische Zeitschrift für Geistes- und Sozialwissenschaften, 9.
Garcia P. (2002), „Les régimes d’historicité: un outil pour les historiens? Une étude de cas: la «guerre des races»”, Revue d'histoire du XIXe siècle, 25, s. 43–56.
Hartog, F. (2003), Régimes d’historicité: Présentisme et expériences du temps, Paris: Éditions du Seuil.
Hartog F. (2006), „Reżimy historyczności”, tłum. I. Skórzyńska, w: M. Kujawska, B. Jewsiewicki (red.), Historia – pamięć – tożsamość. Postaci upamiętniane przez współczesnych mieszkańców różnych części Europy. Histoire – mémoire – identité. Héros commémorés par les habitants des différentes parties de l’Europe, Poznań: Instytut Historii UAM, s. 17–28.
Hartog F. (2010), Historicité/régimes d’historicité”, w: C. Delacroix, F. Dosse, P. Garcia, N. Offenstadt(red.), Historiographies. Concepts et débats, II, Paris: Gallimard, s. 766–771.
Hartog F. (2013), „The modernrégime of historicity in the face of two world wars”, w: C. Lorenz, B. Bevernage (red.), Breaking up Time. Negotiating the Borders between Present, Past and Future, Göttingen: Vandenhoeck&Ruprecht, s. 124–133.
Koselleck R. (2001), „«Przestrzeń doświadczenia» i «horyzont oczekiwań» – dwie kategorie historyczne”, w: R. Koselleck, Semantyka historyczna, red. H. Orłowski, tłum. W. Kunicki, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 359–388.
Lenclud G. (2006), „Traversées dans le temps”, Annales. Histoire, Sciences Sociales, 5, s. 1053–1084.
Lorenz C. (2013), „Unstuck in time. Or: the sudden presence of the past”, w: K.Tilmans, F. Can Vree, J. Winter (red.), Performing the Past. Memory, History and Identity in modern Europe, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 67–102.
Nora P. (red.) (1984–1992), Les lieux de mémoire, t. I–III, Paris: Gallimard.
Pleskot P. (2006), „Nowe spojrzenie na problem prezentyzmu. Régimes d’historicité François Hartoga”, Historyka. Studia metodologiczne, XXXVI, s. 141–145.
Rioux J.-P. (2006), La France perd la mémoire: Comment un pays démissionne de son histoire, Paris: Perrin.
Kornelia Kończal, Reżim historyczności, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 435-437.
