Społecznie znacząca luka w → pamięci zbiorowej, dotycząca postaci i faktów o istotnym znaczeniu dla zbiorowości, co odróżnia ją od naturalnego procesu zapominania, który nie powoduje uszczerbku dla teraźniejszej czy przyszłej kultury lub → tożsamości. Skrajną postacią niepamięci jest trwałe, nieodwracalne → zapomnienie. Zbiorowa niepamięć (zwana czasami zbiorową amnezją lub → białymi plamami) nie ogranicza się do bezpowrotnej i całkowitej utraty wiedzy o określonych fragmentach minionej rzeczywistości, lecz także odnosi się do treści, które zostały zachowane za pomocą różnych metod utrwalania → przeszłości.
Są one potencjalnie dostępne lub utracone w sposób odwracalny i mają znaczenie ponadindywidualne dla teraźniejszych członków określonej zbiorowości, ale nie funkcjonują w społecznym → dyskursie i nie stanowią układu odniesienia dla praktycznych działań (Hirszowicz, Neyman 2001: 22–31; Ziółkowski 2001: 8–10). Zbiorowa niepamięć ma charakter relatywny – określone stany faktyczne z przeszłości na niektórych poziomach komunikacji społecznej lokują się w sferze zapomnienia, na innych zaś – są żywą pamięcią (Kwiatkowski 2009: 93).
Paul Ricoeur (1913–2005) w książce Pamięć, historia, zapomnienie [2000] twierdzi, że powstawanie istotnych luk w pamięci zbiorowej może być wynikiem zarówno bierności, jak i aktywności, czyli czynnych, planowych działań (Ricoeur 2006: 553). Bierność jest przyczyną powstawania niepamięci w sytuacji braku upamiętnienia (→ praktyki upamiętniania), gdy teraźniejsze → pokolenia nie podejmują wysiłku zachowania określonych minionych postaci i faktów w pamięci, przez co tracą coś istotnego z przeszłości. Tego rodzaju strata powstaje, jeśli w pamięci zbiorowej nie znajdą miejsca przeżycia tych, którzy nie mogą albo nie umieją posługiwać się narzędziami i kodami kultury służącymi do symbolicznego, trwałego zapisu ludzkich → doświadczeń. Inną przyczyną zbiorowej niepamięci jest → milczenie świadków historii, które sprawia, że zamiera publiczny dyskurs o niektórych ważnych postaciach i zdarzeniach. Powodem milczenia najczęściej bywa → trauma oraz poczucie zagrożenia. Drugi mechanizm biernego generowania niepamięci to przeoczenie, występujące wtedy, gdy żyjący błędnie rozpoznają wartość określonych elementów przeszłości, co jest powodowane np. prezentyzmem lub wykluczaniem ze wspólnej pamięci doświadczeń grup o marginalnej pozycji w systemie społecznym. Mechanizm trzeci to zaniedbanie występujące wtedy, gdy ludzie teraźniejsi tracą poczucie związku z przodkami i z aktywnej pamięci zbiorowej znikają postaci, wydarzenia oraz wzory kulturowe. Inną przyczyną zaniedbania jest przerwanie procesu społecznej transmisji wskutek braku w pokoleniach teraźniejszych osób uważających określone jednostki czy generacje z przeszłości za „przodków” i odczuwających → obowiązek pamięci, ochrony ich → dziedzictwa oraz kontynuowania wartości.
Aktywne generowanie niepamięci to świadome, celowe działanie podejmowane przez członków grupy społecznej w celu usunięcia ze zbiorowej pamięci określonych faktów, zdarzeń czy postaci. Do metod aktywnego tworzenia niepamięci zaliczyć można negowanie (→ negacjonizm). Całkowita negacja nie jest możliwa, gdy dowody świadczące o określonych zdarzeniach z przeszłości są oczywiste i szeroko znane publicznie. W aktach zaprzeczania wykorzystuje się wtedy strategie dyskursywne, które gruntownie reinterpretują określone wydarzenia, stany faktyczne czy postaci (Nijakowski 2009: 167). Zacieranie → śladów to świadome, fizyczne niszczenie dokumentów lub innych form zapisu (→ filmów, → fotografii, → obrazów), a także przedmiotów materialnych, uznawanych za dowody określonych faktów z przeszłości. Inne strategie produkowania niepamięci to cenzurowanie (→ cenzura) lub nakładanie tabu.
Niepamięć jako narzędzie wymierzania sprawiedliwości spełnia dwie funkcje. Po pierwsze, służy symbolicznemu karaniu osób czy potępieniu faktów przez wymazywanie ich z pamięci, co od czasów rzymskich funkcjonuje pod pojęciem damnatio memoriae i znajduje wyraz w usuwaniu → pomników, eliminowaniu odniesień do tych osób czy wydarzeń z oficjalnych programów nauczania i praktyk upamiętniania, jak również w zmianie nazw miejsc publicznych (Hałas 2001, 2004). Po drugie, zapominanie określonych zdarzeń i postaci (amnezja) jest warunkiem ponownego rozpoczęcia – odnajdywania przyszłości przez odrzucenie przeszłości (Augé 2009: 61) i przebaczenia.
Dyskusje o zbiorowej niepamięci są symptomem zmiany społecznej i kulturowej, wyrastają bowiem z przekonania jednostek, środowisk czy społecznych segmentów, że w pamięci określonej zbiorowości występują ważne luki – nie zachowuje ona istotnych treści odnoszących się do zbiorowego doświadczenia i wskutek tego nie spełnia należycie swoich funkcji, dlatego wymaga krytycznej → rewizji.
Piotr Tadeusz Kwiatkowski
Hasła pokrewne: amnestia, białe plamy, cenzura, milczenie, negacjonizm, pojednanie, rewizja, wyparcie, zapomnienie
Bibliografia
Augé M. (2009), Formy zapomnienia, tłum. A. Turczyn, Kraków: Universitas.
Hałas E. (2001), „Symbole publiczne a polska tożsamość. Zmiana i niejednoznaczność w kalendarzu świąt państwowych III Rzeczypospolitej”, Kultura i Społeczeństwo, XLV (3–4), s. 49–68.
Hałas E. (2004), „Polityka symboliczna i pamięć zbiorowa. Zmiany nazw ulic po komunizmie”, w: M. Marody (red.), Zmiana czy stagnacja. Społeczeństwo polskie po czternastu latach transformacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 128–151.
Hirszowicz M., Neyman E. (2001), „Społeczne ramy niepamięci”, Kultura i Społeczeństwo, XLV (3–4), s. 23–48.
Holzer J. (1995), „Pamięć i niepamięć”, Znak 5, s. 31-37.
Kwiatkowski P.T. (2009), „Społeczne tworzenie niepamięci”, w: L.M. Nijakowski (red.), Asymilacja, akulturacja, dyskryminacja. Wokół problemów zachowania tożsamości mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, s. 91–128.
Nijakowski L.M. (2009), „Kiedy krwawa plama staje się białą. Polityka pamięci związana z masakrami XX wieku”, w: A. Szpociński (red.), Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, Warszawa: Collegium Civitas Press, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 167–191.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Ziółkowski M. (2001), „Pamięć i zapominanie: trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci”, Kultura i Społeczeństwo, XLV (3–4), s. 3–22.
Piotr Tadeusz Kwiatkowski, Niepamięć, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 272-274.
