Sens pojęcia w kontekście → pamięci zbiorowej wiąże się z normatywnością. Różne → upamiętnienia są zarazem formami instytucjonalizacji pamięci zbiorowej. Tomasz Kranz pisze o polskich „muzeach upamiętniania in situ” – na Majdanku (założonym w 1944 r.) i w Oświęcimiu (1947) – jako o instytucjach tworzących pamięć normatywną (Kranz 2003: 17). W tej samej funkcji mogą co prawda występować wystrój kościołów (Kula 2008) i budynków użyteczności publicznej, → pomniki, nazwy ulic i placów itp., w sensie ścisłym jednak o instytucjonalizacji można mówić w przypadku trwałych rozwiązań prawnych (ustaw, powoływania urzędów). Wspólną cechą tych ostatnich jest czynny udział w tworzeniu → polityki historycznej w skali całego państwa bądź → narodu.
Dyskursywne powiązanie stanowionego prawa z fenomenem pamięci zbiorowej jest charakterystyczne dla postkomunistycznej Europy Środkowo-Wschodniej. Bezpośrednio po przełomie politycznym 1989 r. powszechnie wyrażano tam oczekiwanie, że państwo podejmie się zbadania i oceny komunistycznych dyktatur. Najwcześniej rozwiązania prawne pojawiły się w Czechosłowacji, gdzie w 1990 r. weszła w życie ustawa rehabilitująca wszystkich więźniów politycznych, w 1991 r. ustawa o → lustracji, wprowadzająca jej obowiązek dla osób sprawujących funkcje publiczne (polski Sejm uchwalił podobne prawo w 1997 r.), wreszcie w 1993 r. ustawa o bezprawności reżimu komunistycznego, w ślad za którą wprowadzono reprywatyzację majątków odebranych po 1948 r. (Kopeček 2008: 76–78). Procesom tym towarzyszyły dyskusje o „zbiorowym obrachunku z przeszłością” (Gluza 1997: 42), angażujące opinię publiczną i koncentrujące się na kwestii zasobówn → archiwów tajnych policji.
W dyskusjach tych powszechnie przywoływano przykład urzędu Pełnomocnika Federalnego do spraw Akt Służby Bezpieczeństwa byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (wówczas tzw. urząd Gaucka), instytucji powołanej w 1990 r. i sprawującej pieczę nad dokumentami Stasi oraz zapewniającej dostęp do nich osobom poszkodowanym. Drugim wzorem była południowoafrykańska Komisja Prawdy i Pojednania, powołana w celu wyjaśnienia zbrodni Apartheidu na podstawie dobrowolnych zeznań ofiar i sprawców. Pierwszą wzorowaną na nich instytucją w Europie Środkowo-Wschodniej był polski Instytut Pamięci Narodowej, powołany w 1998 r. i działający od 2000 r. Wzorując się na polskich doświadczeniach, podobne urzędy tworzono również w innych państwach postkomunistycznych. Pierwszy okres ich działalności, kiedy → zadośćuczynienie → ofiarom zajmowało dominującą pozycję, symbolicznie zamknęła tragiczna śmierć dyrektora słowackiego Instytutu Pamięci Narodu (Ústav pamäti národa) Jána Langoša (1946–2006). Później punkt ciężkości przeniósł się na politykę historyczną, a zarówno nowy słowacki szef Instytutu Ivan Petranský, jak i jego polski odpowiednik Janusz Kurtyka (1960–2010) byli krytykowani za upolitycznienie podległych im urzędów. Zaangażowanie polityczne kierownictw urzędów po stronie prawicy zbiegło się ze wzmożeniem akcji edukacyjnych, jak podkreślali krytycy, również politycznie stronniczych. Kwestionowano sens krzewienia bezkrytycznego → patriotyzmu wyłącznie na bazie historii najnowszej, ukazywanie swojego → narodu jedynie jako ofiar, nie zaś sprawców dawnych zbrodni, unikanie tematów trudnych dla własnej narodowej wspólnoty oraz, ogólnie, dążenie do normatywnego definiowania „pamięci narodu”. Zauważano także, iż tendencyjnie „pozytywna” historiografia jest świadectwem myślowego prowincjonalizmu i jako taka raczej pogarsza niż polepsza wizerunek kraju za granicą (Janowski 2008).
Podobne zarzuty dotyczą kilku innych instytucji w Europie Środkowo-Wschodniej, nie tak istotnych naukowo i politycznie, ale odgrywających ważną rolę w kształtowaniu polityki historycznej. Należą do nich budapeszteński Dom Terroru (Terror háza), Muzeum Okupacji w Tallinie (Okupatsioonide muuseum), Muzeum Okupacji Łotwy (Latvijas okupācijas muzejs), Centrum Badania Eksterminacji i Ruchów Oporu na Litwie (Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras). Na Ukrainie nie powiodły się natomiast próby instytucjonalizacji pamięci Hołodomoru. Symbolem porażki była zmiana w nazwie towarzystwa poświęconego badaniu głodu na Ukrainie z „badaczy głodu i ludobójstwa 1932–33” na „badaczy historii głodów na Ukrainie” (Kasianov 2008: 203).
Argumenty krytyczne wysuwane wobec tego typu instytucji zderzyły się z ich pozytywną oceną (jako profesjonalnych instytucji archiwalno-badawczych) podczas dyskusji nad wprowadzeniem instytucji bliźniaczej wobec IPN i ÚPN w Czechach. W 2007 r. zapadła decyzja o jej powołaniu. Ustępstwem na rzecz krytyków była ostateczna nazwa instytutu. W porównaniu do pierwotnie proponowanej – Ústav paměti národa – zrezygnowano z odwołania do „pamięci narodu”, poprzestając na określeniu: Instytut Badań nad Reżimami Totalitarnymi (Ústav pro studium totalitních režimů).
Maciej Górny
Hasła pokrewne: białe plamy, lustracja, muzeum, patriotyzm, polityka historyczna, rozliczenie, ustawy pamięciowe, zadośćuczynienie
Bibliografia
Gluza Z. (1997), „Pozory obrachunku”, w: J. Łukasiak-Mikłasz (red.), Ofiary czy współwinni. Nazizm i sowietyzm w świadomości historycznej, Warszawa: Volumen, s. 31–42.
Janowski M. (2008), „Polityka historyczna. Między edukacją a propagandą”, w: S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki (red.), Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, Łódź: Instytut Pamięci Narodowej, s. 229–246.
Kasianov G. (2008), „Revisiting the Great Famine of 1932–1933: Politics of memory and public consciousness (Ukraine after 1991)”, w: M. Kopeček (red.), Past in the Making. Historical Revisionism in Central Europe after 1989, Budapest: CEU Press, s. 197–220.
Kopeček M. (2008), „In search of «national memory»: The politics of history, nostalgia and the historiography of communism in the Czech Republic and East Central Europe”, w: M. Kopeček (red.), Past in the Making. Historical Revisionism in Central Europe after 1989, Budapest: CEU Press, s. 75–95.
Kranz T. (2003), „Muzea w byłych obozach w Polsce jako forma instytucjonalizacji pamięci”, Łambinowicki Rocznik Muzealny, 26, s. 9–22.
Kula M. (2008), „Elementy wystroju kościołów katolickich jako wyraz i zarazem instrument kształtowania potocznego spojrzenia na historię”, w: S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki (red.), Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, Łódź: Instytut Pamięci Narodowej, s. 247–260.
Maciej Górny, Instytucjonalizacja, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 178-180.
