PL↓
Editorial
Was ist Ostpreußen?
Kaum eine Region in Polen, und eigentlich in ganz Europa, hat im Laufe des letzten Jahrtausends so viele Veränderungen durchlaufen wie Ostpreußen. Bereits der Name Preußen (lat. Borussia) geht auf die vom Deutschen Orden eroberten Gebiete zurück, die von den baltischen Pruzzen bewohnt waren. Nach der Niederlage des Ordens im Dreizehnjährigen Krieg (1454-1466) konnte der östliche Teil seines Staatsgebiets in Preußen eine begrenzte Unabhängigkeit von der polnischen Krone bewahren. Nach der Säkularisation des Deutschen Ordens in Preußen und der Gründung des Herzogtums Preußen blieb dessen Territorium in den Jahren 1525-1657 ein polnisches Lehen, später jedoch Teil der brandenburgisch-preußischen Herrschaft der Hohenzollern, die die territoriale Grundlage des 1701 gegründeten Königreichs Preußen bildete.
Die Bezeichnung Ostpreußen setzte sich im 18. Jahrhundert durch, als das Königreich Preußen infolge der Teilungen Polen-Litauens Gebiete des Königlichen Preußens annektierte, die fortan als Westpreußen bezeichnet wurden. Ein charakteristisches Merkmal dieser Regionen war ihre große ethnische und sprachliche Vielfalt. Neben den dort ansässigen Pruzzen begannen bereits im Mittelalter Zuwanderer aus deutschen Gebieten, aus Masowien sowie aus Litauen, sich dort niederzulassen. Die Multikulturalität Ostpreußens wurde auch durch religiöse Verhältnisse geprägt: Seit dem 16. Jahrhundert dominierte hier der Protestantismus (Luthertum), während im Ermland – das bis zur ersten Teilung Polen-Litauens zu Königlich Preußen gehörte – der Katholizismus vorherrschte. Ab dem 19. Jahrhundert ließen sich in Ostpreußen zudem Juden sowie russische Altgläubige (Philipponen) nieder. Nach 1947 kamen infolge der Aktion „Weichsel“ zwangsweise umgesiedelte Ukrainer hinzu, die größtenteils dem griechisch-katholischen Glauben angehörten.
Der Zweite Weltkrieg brachte das Ende der Provinz Ostpreußen sowie der preußischen Staatsstruktur. Das Gesetz Nr. 46 vom 25. Februar 1947, erlassen vom Alliierten Kontrollrat in Deutschland, der die USA, Großbritannien, Frankreich und die UdSSR vertrat, erklärte: „Der Staat Preußen, seine Zentralregierung und alle nachgeordneten Behörden werden hiermit aufgelöst.“ Vom multikulturellen Ostpreußen blieb eine Sehnsucht zurück. Ein Ausdruck davon ist die Tätigkeit des Vereins Borussia, gegründet von regionalen Aktivisten um Robert Traba und Kazimierz Brakoniecki. Im Katalog der im Jahr 1993 organisierten Ausstellung „Atlantis des Nordens. Das ehemalige Ostpreußen in Fotografien“ schrieb Brakoniecki: „[…] daß jetzt ich – Vertreter der Generation, die hier nach dem Zweiten Weltkrieg geboren wurde – Erbe dieser Landschaft, Kultur und Erinnerung bin, daß ich mitwirke an der Schaffung einer Gemeinschaft der lebenden und verstorbenen Preußen, Deutschen, Polen, Ermländer, Masuren, Russen, Litauer, Europäer. Ich bin Erbe der ‚Atlantis des Nordens‘, empfindsamer und kritischer Schüler der Geschichte und Landschaft.“
Igor Kąkolewski
PL
Od redakcji
Prusy Wschodnie – co to takiego?
Mało który z regionów Polski, ba, całej Europy w ciągu ostatniego tysiąclecia przechodził tak wiele zmian co Prusy Wschodnie. Sama nazwa Prusy (niem. Preußen, łac. Borussia) wywodzi się od podbitych przez zakon krzyżacki ziem zamieszkanych przez plemiona bałtyckich Prusów. Po przegranej przez Krzyżaków wojnie trzynastoletniej (1454–1466) wschodnia część ich państwa w Prusach zdołała utrzymać ograniczoną niezależność od Korony Polskiej. Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w Prusach i utworzeniu Prus Książęcych jego terytorium w latach 1525–1657 pozostawało polskim lennem, później zaś częścią brandenbursko-pruskiego władztwa Hohenzollernów, które stało się podstawą terytorialną założonego w 1701 roku Królestwa Prus.
Nazwa Prusy Wschodnie zaczęła funkcjonować w XVIII wieku, gdy wskutek rozbiorów Rzeczypospolitej Królestwo Prus zagarnęło obszary Prus Królewskich (odtąd Prusy Zachodnie). Cechą charakterystyczną tych terenów było duże zróżnicowanie etniczne i językowe. Obok zamieszkujących je obszar Prusów już w średniowieczu zaczęli się tam osiedlać przybysze z Niemiec, Mazowsza oraz Litwy. O wielokulturowości Prus Wschodnich decydowała też religia – od XVI wieku dominował tutaj protestantyzm (luteranizm), natomiast na Warmii (należącej do Prus Królewskich do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej) katolicyzm. Od XIX wieku w Prusach Wschodnich zaczęli osiedlać się też Żydzi i rosyjscy staroobrzędowcy (filiponi). Z kolei po 1947 roku znaleźli się tutaj przymusowo przesiedleni w wyniku akcji „Wisła” Ukraińcy, w dużej części grekokatolicy.
Druga wojna światowa przyniosła kres prowincji Prusy Wschodnie oraz pruskiej państwowości. Ustawa nr 46 z 25 lutego 1947 roku, wydana przez Sojuszniczą Radę Kontroli nad Niemcami, reprezentującą USA, Wielką Brytanię, Francję i ZSSR, stwierdzała: Państwo pruskie, jego rząd centralny i wszystkie jego organa są rozwiązane. Po wielokulturowych Prusach Wschodnich pozostała tęsknota. Jednym z jej wyrazów jest działalność stowarzyszenia Borussia, założonego przez środowisko działaczy regionalnych skupionych wokół Roberta Traby i Kazimierza Brakonieckiego. W katalogu zorganizowanej w 1993 roku wystawy „Atlantyda Północy. Dawne Prusy Wschodnie w fotografii” Brakoniecki pisał: [Ja] przedstawiciel pokolenia, urodzonego w tej krainie po drugiej wojnie światowej – jestem kolejnym spadkobiercą krajobrazu, kultury i pamięci, tworząc wspólnotę żywych i umarłych Prusów, Niemców, Polaków, Warmiaków, Mazurów, Rosjan, Litwinów, Europejczyków. [...] jestem spadkobiercą „Atlantydy Północy”, czułym i krytycznym uczniem historii i krajobrazu.
Igor Kąkolewski
