POLSKO-NIEMIECKIE MIEJSCA PAMIĘCI | DEUTSCH-POLNISCHE ERINNERUNGSORTE

Polsko-niemieckie miejsca pamięci  |  Deutsch-Polnische Erinnerungsorte

 

Projekt publikacyjno-badawczy: Polskie i niemieckie kultury pamięci w historii longue durée. Nowe podejście do dziejów stosunków polsko-niemieckich

Zespół konceptualizacyjny: prof. Robert Traba, prof. Hans Henning Hahn, Institut für Geschichte der Carl von Ossietzky-Universität Oldenburg, dr Maciej Górny, Deutsches Historisches Institut Warschau, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, dr Kornelia Kończal, Department of History and Civilisation at the European University Institute

Koordynacja: Anna Labentz

Partnerzy: Deutsches Polen Institut Darmstadt, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Finansowanie: Środki budżetowe Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, Środki budżetowe Carl von Ossietzky-Universität w Oldenburgu, dotacje pozyskane przez organizatorów projektu w Polsce i Niemczech: Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Instytut Goethego w Warszawie oraz Alfried Krupp von Bohlen und Halbach-Stiftung

Interdyscyplinarny projekt badawczy Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie (CBH PAN) ma na celu spojrzenie na historię stosunków polsko-niemieckich z nowej perspektywy. Wyniki jego badań są opublikowane w obszernej serii publikacji, które ukazały się na polskim i niemieckim rynku wydawniczym od 2012 do 2015 roku. Ponad stu naukowców analizuje wspólne, osobne i paralelne polsko-niemieckie miejsca pamięci. Projekt jest próbą połączenia badań nad kulturami pamięci z historią wzajemnych oddziaływań (Beziehungsgeschichte) i stanowi tym samym metodologiczne novum. Zainicjowany w CBH PAN projekt jest obecnie największym polsko-niemieckim przedsięwzięciem badawczym i jedyną w swoim rodzaju próbą budowania transgranicznego i interdyscyplinarnego dialogu naukowego.

Polską i niemiecką publikację uzupełnią dwie antologie tekstów dotyczących pamięci zbiorowej, seria artykułów związana z projektem w Gazecie Wyborczej oraz interdyscyplinarny leksykon. Poszczególne elementy dotyczą empirycznego, metodologicznego i teoretycznego wymiaru badania „dawności w teraźniejszości” i stanowią uzupełniające się części składowe spójnej całości.

Projekt zasadniczy

Cztero-/pięciotomowa polsko- i niemieckojęzyczna publikacja Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte (w sumie każdorazowo ok. 2500 stron), red. Robert Traba, Hans Henning Hahn, współpraca Maciej Górny i Kornelia Kończal, Warszawa i Paderborn 2012-2015.

Projekty towarzyszące

Projekt nr 1: interdyscyplinarna antologia polskich tekstów na temat badania kultur pamięci i pamięci zbiorowej w niemieckim tłumaczeniu, ukazała się jako część integralna (w formie V tomu) niemieckiego wydania publikacji pod tytułem:

Deutsch-Polnische Erinnerungsorte, t. 5: Erinnerung auf Polnisch. Texte zu Theorie und Praxis des sozialen Gedächtnisses, red. Peter Oliver Loew, Robert Traba, Paderborn: Schöningh 2015.

Projekt nr 2: interdyscyplinarna antologia tekstów niemieckich i zachodnioeuropejskich o pamięci zbiorowej i kulturach pamięci w polskim tłumaczeniu, ukazała się pod tytułem: (Kon)teksty pamięci, red. Kornelia Kończal, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury 2014.

Projekt nr 3: seria artykułów upowszechniających refleksję nt. pamięci zbiorowej i miejsc pamięci w Gazecie Wyborczej (od 2008 roku), pełniące rolę zwiastuna czterotomowej publikacji w Polsce.

Projekt nr 4: interdyscyplinarny, polskojęzyczny leksykon Modi memorandi , ukazał się pod tytułem: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca Joanna Kalicka, Warszawa: Scholar 2014.

Na trzy pierwsze tomy publikacji Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte składa się ponad sto artykułów dotyczących poszczególnych miejsc pamięci. Ich autorami są polscy i niemieccy badacze oraz naukowcy z krajów trzecich (Czechy, Francja, Włochy, Szwajcaria). Lista miejsc pamięci była przedmiotem dyskusji toczonych przez niemal dwa lata w ramach wielu konferencji, warsztatów i prezentacji projektu. Jej konsultantami byli naukowcy pochodzący z różnych krajów, wywodzący się z wielu dyscyplin nauk społecznych i humanistycznych oraz reprezentujący różne tradycje badawcze i pokolenia.

Teksty opublikowane w czwartym tomie dotyczyć będą teorii i metody badania kultur pamięci – zwłaszcza kluczowego w projekcie połączenia historii wzajemnych oddziaływań (Beziehungsgeschichte) i historii pamięci. Czytelnik znajdzie w czwartym tomie między innymi odpowiedzi na następujące pytania: O czym (nie) opowiada historia stosunków polsko-niemieckich pisana przez pryzmat kategorii analitycznej bilateralne miejsca pamięci? W jaki sposób zespolenie historii wzajemnych oddziaływań w rozumieniu Klausa Zernacka i historii pamięci wzbogaca instrumentarium metodologiczne historiografii? Jak badanie polsko-niemieckich miejsc pamięci wpisuje się w szeroki, europejski dyskurs o pamięci zbiorowej?

Celem projektów towarzyszących jest zaprezentowanie polskim czytelnikom niemieckiego dyskursu na temat pamięci zbiorowej oraz zapoznanie niemieckiej publiczności z polskim dorobkiem w tej dziedzinie. Antologia polskich tekstów w niemieckim tłumaczeniu (projekt nr 1) jest pierwszą tego typu publikacją umożliwiającą dokonanie transferu, szczególnie istotnego wobec nieznajomości polskiej refleksji na ten temat w Niemczech. Pomyślana jako pendant antologia niemieckich i zachodnioeuropejskich tekstów w polskim tłumaczeniu (projekt nr 2) z pewnością ożywi rodzimy dyskurs nad pamięcią zbiorową w Polsce. Celem interdyscyplinarnego leksykonu (projekt nr 4) jest próba dokonania pewnych niezbędnych ustaleń terminologicznych oraz uporządkowanie i usystematyzowanie koncepcji i tradycji badawczych dotyczących pamięci indywidualnej i zbiorowej.

Kontekstualizacja projektu

Od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku eksploracja kultur pamięci cieszy się dużą popularnością i jest obecnie jednym z kluczowych problemów badawczych w naukach społecznych i humanistycznych. Zaproponowana przez Pierre’a Norę forma uprawiania historii – tzw. historia drugiego stopnia (histoire au second degré) pyta o powstawanie zbiorowych wyobrażeń o przeszłości, zmiany, jakim one podlegały i podlegają oraz rolę pamięci w procesach konstytuowania się tożsamości zbiorowych. Badacz uprawiający historię drugiego stopnia jest zatem zobligowany do opracowania obszernego katalogu pytań, odwoływania się do szerokiej bazy źródłowej i korzystania z metod wypracowanych w literaturo- i kulturoznawstwie, antropologii, socjologii i historii sztuki. Zaproponowana również przez Norę koncepcja miejsc pamięci (lieux de mémoire) to jedna z możliwości badania historii drugiego stopnia. W projekcie CBH PAN jest ona punktem wyjścia dla nowego spojrzenia na historię polsko-niemieckich wzajemnych oddziaływań w perspektywie długiego trwania (longue durée).

Kategoria wiodąca

W projekcie CBH PAN punkt wyjścia stanowi zaproponowana w latach 80. XX wieku przez Pierre’a Norę kategoria lieu de mémoire. W wydanych przez Etienne’a François i Hagena Schulzego trzech tomach Deutsche Erinnerungsorte to kluczowe pojęcie rozumiane jest jako rozwinięcie koncepcji Nory: redaktorzy niemieckiej publikacji dążyli do przeciwstawienia „zamkniętej” koncepcji historii Francji „otwartej” koncepcji historii Niemiec. W projekcie Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte kategoria Nory została poddana krytycznej analizie. Take postępowanie logicznie wynika z faktu, że paradygmat lieu de memoire jest postrzegany w bilateralnym kontekście historii wzajemnych oddziaływań. W ramach prezentowanego projektu, centralne pojęcie lieu de mémoire  zostanie poddane gruntownej analizie jego znaczenia tożsamościowego.

Aktualność

W projekcie CBH PAN ogniskuje się kilka tendencji wyraźnie obecnych zarówno w nauce jak i sferze praktyk społecznych ostatnich kilkunastu lat:

  • W humanistyce i naukach społecznych pamięć zbiorowa jest od około 20 lat jednym z najintensywniej dyskutowanych i analizowanych problemów badawczych; ale – mimo licznych deklaracji – nie znalazła ona do tej pory zastosowania w analizie wzajemnych oddziaływań sąsiadujących ze sobą krajów i społeczeństw. Koncepcja leżąca u podstaw projektu Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte wypełnia zatem istotną lukę.
  • Tematyczna rozpiętość projektu i wybrana orientacja metodologiczna są zaproszeniem do praktykowania interdyscyplinarności, która jest jednym z najbardziej aktualnych i najczęściej podnoszonych postulatów dotyczących nowoczesnej pracy naukowej.
  • Ponieważ w wielu polsko-niemieckich debatach ostatnich lat historia i zbiorowe wyobrażenia o niej wykorzystywane są dla aktualnych potrzeb politycznych, projekt CBH PAN ma bezpośrednie (analityczne!) odniesienie do aktualnych praktyk instrumentalizowania przeszłości. Projekt Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte nie jest jednak przedsięwzięciem politycznym i nie stawia sobie za cel ingerowania w aktualnie toczone debaty. Tym niemniej może i powinien przyczynić się do lepszego zrozumienia polskich i niemieckich obrazów historii, do przełamania czarno-białego widzenia przeszłości i odkrywania nie jednej, lecz wielu różnych polsko-niemieckich historii. Der Rückenwind der außerwissenschaftlichen Öffentlichkeit wird sicherlich die Publizität des Projekts erhöhen und zur Erweiterung der potenziellen Leserkreise beitragen.

Innowacyjność

Innowacyjność projektu obecna jest zarówno w makro- (tj. w strukturze całego projektu), jak i mikroperspektywie (czyli specyfice poszczególnych projektów towarzyszących):

  • Mimo wielu zapowiedzi transnarodowego spojrzenia na miejsca pamięci, w żadnym ze zrealizowanych dotąd projektów dotyczących miejsc pamięci nie została przedstawiona przekonująca refleksja metodologiczna dotycząca zastosowania tej kategorii w kontekście bilateralnym. Projekt CBH PAN jest zatem pierwszą próbą połączenia rzetelnej refleksji teoretycznej i metodologicznej z praktycznym zastosowaniem kategorii miejsce pamięci w badaniu historii wzajemnych oddziaływań (Beziehungsgeschichte).
  • Całkowicie nowe spojrzenie na problematykę miejsc pamięci w kontekście bilateralnym niesie trzeci tom przygotowywanej publikacji. Przedmiotem analizy będą tu paralelne miejsca pamięci, czyli takie, które w obu kulturach pamięci pełnią podobne funkcje, mimo że u ich podstaw nie leżą te same wydarzenia, miejsca czy postaci. Mamy więc do czynienia z całkowicie nowym zogniskowaniem badań na funkcjonalność pamięci zbiorowej.
  • Cechą różniącą projekt CBH PAN od innych dużych międzynarodowych przedsięwzięć badawczych jest intensywność dialogu między jego inicjatorami oraz autorami poszczególnych artykułów. Otwarty i oparty na dialogu charakter projektu jest możliwy m.in. dzięki serii konferencji i warsztatów, na których dyskutowane były metodologiczne i teoretyczne założenia projektu, a autorki i autorzy artykułów na temat poszczególnych miejsc pamięci mieli możliwość zaprezentowania konceptualizacji przygotowywanych przez nich tekstów.
  • W gronie autorów znaleźli się przedstawiciele różnych dziedzin humanistyki i nauk społecznych, dysponujący doświadczeniem badawczym na więcej niż jednym polu wiedzy; bardzo licznie reprezentowani są ponadto młodzi naukowcy.
  • Projektowi towarzyszy długofalowa, multimedialna strategia promocji. Składa się ona z prezentacji projektu na stronie internetowej CBH PAN, różnych tekstów prasowych oraz artykułów w czasopismach naukowych, wywiadów telewizyjnych, prezentacji na różnorodnych, tj. nie tylko historycznych konferencjach w Polsce i w Niemczech.

Projekt Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte wyróżniają nie tylko skala i zasięg przedsięwzięcia, ale też całościowe spojrzenie na podjętą problematykę: polskie i niemieckie kultury pamięci badane są w szerokiej perspektywie czasowej i przestrzennej, a ich rozpiętość tematyczna umożliwia nowe spojrzenie na historię relacji polsko-niemieckich. Dzięki prowadzonej równolegle z badaniami poszczególnych naukowców nad konkretnymi aspektami polsko-niemieckich historii drugiego stopnia refleksji teoretycznej i metodologicznej (vide antologie i przede wszystkim leksykon) projekt może zaowocować nowatorskim i spójnym metodologicznie studium kilkuset lat historii wzajemnych polsko-niemieckich oddziaływań.

Transfer i dialog

Dzięki współpracy polskich i niemieckich naukowców oraz badaczy z innych krajów projekt Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte jest rezultatem dialogu między zachodnio- i wschodnioeuropejskimi tradycjami naukowymi oraz intensyfikuje polsko-niemiecką współpracę naukową. Podczas gdy francuska tradycja badania kultur pamięci (począwszy od Maurice’a Halbwachsa, poprzez Maurice’a Agulhona, Jacques’a Le Goffa, Krzysztofa Pomiana po Pierre’a Norę) jest w obu krajach dość dobrze znana i to samo można powiedzieć o znajomości niemieckiej tradycji badawczej (przede wszystkim mowa o koncepcjach Jana i Aleidy Assmannów, Haralda Welzera, Astrid Erll i in.) w Polsce (aczkolwiek uwaga ta odnosi się przede wszystkim do niemcoznawców), dorobek polskich naukowców nie istnieje w świadomości naukowców zachodnioeuropejskich. Nazwiska takie jak Ludwik Krzywicki, Kazimierz Kelles-Kraus, Florian Znaniecki, Stefan Czarnowski czy Stanisław Ossowski bardzo rzadko kojarzone są z refleksją na temat historii drugiego stopnia. Także Jerzy Topolski, Andrzej F. Grabski, Barbara i Jerzy Szaccy, Andrzej Szpociński, Piotr Kwiatkowski, Marcin Kula, Jerzy Maternicki czy Hubert Orłowski nie są w niemieckiej scientific community kojarzeni z badaniami dotyczącymi pamięci zbiorowej. Struktura i sposób realizacji projektu CBH PAN stanowią bardzo dobrą sposobność do zmiany tej sytuacji.

Realizacja

Od jesieni 2006 roku trwały prace nad koncepcyjnymi i organizacyjnymi ramami przedsięwzięcia; regularnie odbywały się spotkania czteroosobowego zespołu konceptualizacyjnego. Merytoryczną inauguracją projektu była zorganizowana w marcu 2007 roku w Berlinie konferencja, w której uczestniczyło ponad czterdziestu polskich i niemieckich przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych (historia, socjologia kultury, kulturo- i literaturoznawstwo). Dwudniowe debaty służyły wymianie myśli na temat głównych koncepcji kształtujących tradycje naukowe w obu krajach, porównaniu polskich i niemieckich tradycji badawczych z dyskursami innych krajów a także krytycznej analizie projektów dotyczących miejsc pamięci zrealizowanych na płaszczyźnie regionalnej, transnarodowej i europejskiej. Efektem konferencji było m.in. wypracowanie rozumianej jako zaproszenie do dalszej dyskusji wstępnej listy polsko-niemieckich miejsc pamięci.

W marcu 2008 roku zorganizowana została w Słubicach konferencja dla kilkudziesięciu autorów artykułów na temat poszczególnych miejsc pamięci. Jej uczestnicy otrzymali wcześniej kilkudziesięciostronicowy reader zawierający teksty nt. założeń teoretycznych i metodologicznych projektu, opis jego genezy i krótką analizę tradycji dotychczasowych badań nad historią drugiego stopnia w Europie. Integralną częścią readera jest rozumiana – podobnie jak lista miejsc pamięci – jako zaproszenie do dyskusji próba zdefiniowania kategorii miejsce pamięci w bilateralnym kontekście. Konstruktywny i inspirujący charakter dyskusji w ramach słubickiej konferencji został udokumentowany w kilkustronicowym protokole rozesłanym następnie jej uczestnikom. Wiele sformułowanych w nim wskazówek, sugestii i uwag krytycznych zostało uwzględnionych w drugim, zaktualizowanym wydaniu readera, które otrzymali uczestnicy kolejnej konferencji dla autorek i autorów. Sukces słubickiej konferencji pozwalał upatrywać w tej metodzie współpracy z autorami szansę stworzenia publikacji zawierającej spójne terminologicznie i zadjustowane metodologicznie artykuły na temat relacji polsko-niemieckich.

W listopadzie oraz w grudniu 2008 roku zorganizowane zostały dwie kolejne konferencje dla autorek i autorów w Lüneburgu i w Berlinie względnie. W marcu oraz w maju 2009 roku odbyły się czwarte i piąte sympozjum tego typu w Słubicach i w Berlinie. Szósta i ostatnia konferencja cyklu odbyła się w listopadzie 2009 roku również w Berlinie, na której zaprezentowano i przedyskutowano każdorazowo kilkanaście dalszych konceptualizacji powstających tekstów.

Równolegle do prac nad artykułami realizowane są poszczególne projekty towarzyszące (antologie i leksykon). Oprócz tego projekt jest prezentowany i dyskutowany w ramach organizowanych w Polsce i w Niemczech wykładów i konferencji. Prof. Hans Henning Hahn był organizatorem sesji tematycznej na XLVII Niemieckim Zjeździe Historyków w październiku w Dreźnie, w której udział wzięło kilka osób związanych z projektem. Prof. Robert Traba prowadził odpowiednią sekcję w ramach XVIII Zjazdu Historyków Polskich, który odbył się we wrześniu 2009 roku w Olsztynie.

Nad projektem zasadniczym – Polsko-niemieckie miejsca pamięci | Deutsch-Polnische Erinnerungsorte – pracowało około 100 naukowców. Należą do nich zarówno doświadczeni i renomowani badaczy jak i młodzi naukowcy – polscy i niemieccy doktoranci i postdoktoranci.

Liczne zgłoszenia do Call for Authors oraz wyrazy chęci współtworzenia publikacji są dowodem dużego zainteresowania projektem. Na początku 2009 roku wybrani zostali autorzy, a termin składania tekstów upłynął w listopadzie tego samego roku. Lata 2010-2014 przeznaczono na tłumaczenie i redakcję tekstów. W 2012 roku ukazało się drukiem polskie i niemieckie wydanie trzeciego tomu pt. Paralele. W 2013 roku zostały wydane obie wersje językowe czwartego tomu pt. Refleksje metodologiczne. Latem 2014 roku ukazała się niemiecka wersja drugiego tomu pt. Wspólne/Oddzielne, a jego polski odpowiednik na początku 2015 roku. Od połowy 2015 roku, na rynkach książkowych w Polsce i w Niemczech dostępne są tom pierwszy w obu wersjach językowych oraz tom piąty w wersji niemieckiej. Wydanie wszystkich tomów nie oznacza końca projektu: obok długofalowej serii imprez promocyjnych planujemy m.in. wydanie best-of oraz koncepcję dydaktyzacji.

Kontakt: Anna Labentz