Pojęcie odwołuje się do procesów przywoływania → wspomnień, odtwarzania → doświadczeń i przeżyć oraz przechowywania informacji. Obejmuje tym samym wiele różnorodnych (indywidualnych i zbiorowych) form odniesienia do → przeszłości, takich jak wspominanie, przypominanie sobie, przywoływanie czy zapamiętywanie. Robocza definicja pamiętania jako złożonej i wielopoziomowej aktywności zorientowanej na przeszłość domaga się zatem terminologicznego dookreślenia. Pierwsze rozróżnienie dotyczy kategorii pamięci i pamiętania. Zarówno w polskiej, jak i obcojęzycznej literaturze przedmiotu są one często stosowane zamiennie. Coraz częściej jednak dochodząca do głosu na gruncie badań nad → pamięcią zbiorową i → kulturową konieczność pojęciowego rozgraniczenia kategorii pamięci i pamiętania oraz rosnący sceptycyzm wobec pierwszej kategorii skłaniają do przemyślenia relacji obu pojęć, będącej podstawą analitycznej dychotomizacji (Wertsch 2007; Winter, Sivan 1999).
Różnicę tę do pewnego stopnia oddają występujące w języku angielskim słowa memory i remembering (ew. remembrance) czy niemieckie Gedächtnis i Erinnerung. To ostatnie pojęcie przekładane jest na język polski jako „pamięć”, „pamiętanie” lub „wspominanie”. Oba terminy wykorzystywane są chociażby w teoretycznych rozważaniach Jana i Aleidy Assmannów. Pierwszy, utożsamiany ze świadomym, myślowym procesem, definiowany jest w terminach zasobów pamięci i wiedzy zdobytej dzięki operacjom pamięciowym. Drugi, którego związki z doświadczeniem oraz jednostkową → tożsamością wysuwane są na pierwszy plan, odwołuje do spontanicznego, rekonstruktywnego, osadzonego w → teraźniejszości procesu przywoływania przeżyć (Assmann 2009 [1999]). Tak rozumiane pamiętanie zostaje ściśle powiązane z komplementarnym wobec niego → zapominaniem. Co więcej, ulokowanie problematyki Erinnerung w kontekście pamiętania tożsamościotwórczego, pozwala oddzielić pojęcie pamiętania od rozumianej w terminach technē praktycznej modalności wykorzystywania pamięci, jaką jest zapamiętywanie.
Rozróżnienie to odgrywa kluczową rolę także w zaproponowanej przez Paula Ricoeura (1913–2005) fenomenologii pamięci (Ricoeur 2007 [2000]). Filozof odróżnia nie tylko pamiętanie czy wspominanie od realizującej się na poziomie dyskursywnym pamięci mediatyzującej lub medytacyjnej, lecz także pamięć sztuczną (zapamiętywanie) od pamięci naturalnej (→ odpominanie, pamiętanie). Pamięć sztuczna, ars memoria, opiera się na uczeniu się i przyswajaniu wiedzy, możliwym dzięki technikom mnemotechnicznym (→ mnemotechnika). Pamięć naturalna, będąca właściwym przedmiotem fenomenologii pamięci, to pamięć myślana z perspektywy relacji z ludzką egzystencją: domeną pamiętania nie jest mechaniczne zdobywanie wiedzy, lecz rzeczywistość egzystencjalnego i codziennego doświadczenia.
Dużo bardziej problematyczne wydają się próby konceptualizacji procesu pamiętania, jego form i modalności. Sukcesywne poszerzanie zasięgu pojęcia, charakterystyczne dla współczesnych badań nad pamięcią, wiąże się z włączaniem w obszar badań sposobów odniesienia do przeszłości, które tradycyjnie lokowały się poza jego zasięgiem (Connerton 2012 [1989]). Zakwestionowane zostaje przede wszystkim przekonanie, że kategoria ta powinna być zarezerwowana dla procesu świadomego, opartego na intelektualnym i czasowym dystansie odnoszenia się do przeszłości: dla poszukiwania wspomnienia ujmowanego w terminach logos i praxis, nie zaś dla prostej recepcji wspomnienia, czy znoszącego temporalny dystans nawykowego powtórzenia (→ nawyk). Rozgraniczane w refleksji filozoficznej procesy, takie jak oparta na uczuciu ewokacja, mnēmē, i podejmowane świadomie przypominanie, anamnēsis (Arystoteles 1992); pierwotne przypomnienie (retencja) i wymagające intelektualnego wysiłku przypomnienie wtórne (Husserl 1989 [1928]); bliskie uczuciu czyste wspomnienie i wspomnienie-obraz wymagające uruchomienia → wyobraźni (Bergson 2006 [1896]), traktowane są dziś bardziej jak momenty na pamięciowej skali niż dające się klarownie rozdzielić, niesprowadzalne do siebie fenomeny.
W konsekwencji pojęcie pamiętania może z jednej strony grupować całe szeregi mentalnych intencjonalnych i quasi-nieintencjonalnych (nieuświadomionych, nawykowych) aktów pamięciowych, takich jak pamiętanie pojedynczych obiektów i wrażeń, pamiętanie-że, pamiętanie-jak, pamiętanie-żeby itd., oraz trybów pamiętania, takich jak rozpoznawanie, przypominanie czy → reminiscencja (Casey 2000). Obejmuje ono swoim zasięgiem zarówno procesy pamięciowe zakładające świadomość i kontrolę podmiotu, jak i te, które „zdarzają się” podmiotowi (np. proustowska mémoire involontaire), lub te, w których wspomnienia sprawują nad pamiętającym podmiotem niemal całkowitą kontrolę (powtórzenie, re-experiencing; Wertsch 2002). Z drugiej strony radykalne otwarcie pojęcia prowadzi do rewizji dominującego w filozofii pamięci ujęcia pamiętania jako procesu mentalnego, który przypisany może być tylko indywidualnej, izolowanej świadomości odczytującej zapisane w pamięci → ślady. Zaproponowane przez XX-wiecznych badaczy pamięci koncepcje uwypuklają raczej konstruktywny, kontekstowy, społeczno-kulturowy, a także kolektywny charakter pamiętania, rozumianego zarówno jako proces poznawczy, społeczna aktywność, jak i praktyka kulturowa.
Pamiętanie jako rekonstruktywny proces poznawczy
Początek naukowej refleksji nad pamięcią identyfikowany jest z wyłonieniem się pod koniec XIX w. nauk o pamięci: neurologicznych studiów nad systemami pamięciowymi, psychodynamicznych i psychoanalitycznych analiz deformacji oraz chorób pamięci, jak również psychologicznych eksperymentów na procesach pamięciowych. Ujmowane w terminach procesu poznawczego pamiętanie stało się przede wszystkim przedmiotem zainteresowania tej ostatniej nauki. Pionierskie badania prowadzone przez Hermanna Ebbinghausa (1850–1909), eksperymentującego na własnej pamięci przy użyciu pozbawionych sensu zbitek liter, opisane zostały w Über das Gedächtnis [1885] (Ebbinghaus 2011). Otworzyły one drogę zarówno dla eksperymentalnej, jak i poznawczej psychologii pamięci, tj. dla prowadzonych w laboratoryjnych warunkach eksperymentów na „normalnym” (niepatologicznym) pamiętaniu.
Dopiero jednak praca Remembering [1932] Frederica Bartletta (1886–1969) ulokowała pamiętanie w naturalnym dla niego kontekście (obcowanie z sensownym, znaczącym materiałem) oraz wskazała na konstruktywny i kontekstualny charakter pamiętania (Bartlett 1995). Konieczność koncentracji na nim, nie zaś na pamięci wiązała się z przeniesieniem punktu ciężkości dotychczasowych eksperymentalnych badań nad pamięcią: od zainteresowania naturą tejże (czym jest) ku analizie tego, jak działa i przez jakie czynniki jest w codziennych sytuacjach warunkowana. Pamiętanie było tu rozumiane jako zorientowany na sens proces, strukturyzowany przez dynamiczne, podlegające zmianom i rewizjom modele (schematy) wpływające zarówno na treść, jak i formę pamiętania. Tak rozumiane pamiętanie niewiele ma wspólnego z czysto rekonstruktywnym przywołaniem śladów pamięciowych (→ engramów). Jest ono raczej procesem konstruowania opartym na wcześniejszych doświadczeniach: selektywnym, zniekształcającym, perspektywicznym.
Wpływ zaproponowanej przez Bartletta teorii pamiętania dostrzec można współcześnie przede wszystkim w pracach przedstawicieli kognitywnej i narracyjnej psychologii. Rezygnujący ze stosowania „komputerowej metaforyki” psychologowie poznawczy dostrzegają potrzebę włączenia w obszar studiów nad pamięcią, pomijanych do lat 80., badań nad subiektywnym doświadczeniem pamiętania (Schacter 1996). Orientacja na podmiot operacji pamięciowych, szczegółowa analiza czynników wpływających na procesy kodowania (zapisywanie śladów pamięciowych), badania poświęcone związanej z jednostkową biografią pamięci epizodycznej, są na to dowodem (Tulving 1983). Niemniej konstruktywny charakter pamiętania, będący efektem emocjonalnego zabarwienia (→ afekt) procesów pamięciowych oraz wpływu subiektywnych kontekstów, w których one zachodzą, interpretowany jest w terminach niedoskonałości ludzkich procesów pamięciowych.
Psychologia narracyjna dostrzega kluczową rolę pamiętania narracyjnego (→ narracja) dla tworzenia pamięci autobiograficznej (→ autobiografia). Pamiętanie rozumiane jest tu jako proces tożsamościotwórczy, w ramach którego wspomnienia przyjmują postać → rekonstrukcji przeszłych doświadczeń strukturyzowanych przez nieustannie rozwijane schematy, będące odzwierciedleniem przyjmowanych przez jednostkę autodefinicji i „teorii siebie”. Ujęcie to bazuje na założeniu o narracyjnym ustanawianiu tożsamości oraz przekonaniu, że narracja jest nie tylko narzędziem porządkowania doświadczeń, lecz także jedynym sposobem, na jaki są nam one dane: kognitywnie strukturyzującą zasadą organizacyjną (Straub 2010). W konsekwencji podmiot zapamiętuje to, co już zna, przypominanie polega zaś na dekodowaniu i interpretacji: na sytuowaniu przeszłych doświadczeń w narracyjnych schematach, konceptach, skryptach czerpanych także z zasobów pamięci semantycznej. Założenie kulturowej proweniencji tych schematów oraz przekonanie, że pod wpływem indywidualnych aktów pamiętania mogą one podlegać modyfikacjom, zbliżają koncepcje psychologów narracyjnych do filozoficznych, literaturoznawczych i kulturoznawczych koncepcji pamiętania oraz wyprowadzają poza prawdziwościowy paradygmat charakterystyczny dla psychologii poznawczej.
Pamiętanie jako praktyka społeczno-kulturowa
Założenie, że pamiętanie zawsze czerpie z dostarczanych przez kulturę zasobów oraz warunkowane jest przez społeczne okoliczności, w których proces ten zachodzi, podzielają dziś niemal wszyscy badacze pamięci. Na różne sposoby konceptualizują oni jednak charakter i konsekwencje procesów mnemonicznej socjalizacji oraz → społeczne ramy pamięci, w których kształtuje się pamiętanie rozumiane jako aktywność społeczna i rodzaj praktyki społeczno-kulturowej.
Komunikacyjne uwarunkowania tworzenia się → indywidualnej pamięci są przedmiotem zainteresowania przedstawicieli psychologii społecznej i kognitywnej socjologii (Middleton, Edwards 1990). Twierdzą oni, że każdy akt zorientowanej na przeszłość autonarracji motywowany jest i współkształtowany przez kontekst sytuacji komunikacyjnej. Opowiadanie o przeszłości pozostaje równoznaczne z jej wytwarzaniem: dostosowywanym do intersubiektywnego i podzielanego przez uczestników rozmowy kontekstu procesem nadawania znaczeń. W tym ujęciu pragmatyka codziennej komunikacji oraz oparte na bezpośrednim kontakcie interakcje międzyludzkie nie są jedynie środowiskiem procesów pamięciowych (warunkiem ramowym). Stanowią one raczej medium, w którym i za pośrednictwem którego zachodzi konwersacyjne pamiętanie. Nie tylko biograficzne narracje czy podzielane przez uczestników rozmowy → obrazy przeszłości, lecz także procesy mentalne są wytwarzane i strukturyzowane dzięki przyjmowanym strategiom dyskursywnym i pragmatyce konwersacji. Indywidualne pamiętanie jest zatem zawsze aktywnością społeczną oraz ma ponadjednostkowe umocowanie we wspólnych rekonstrukcjach przeszłości wytwarzanych dzięki pamiętaniu razem. W podobnym kierunku, uzupełniając i rozszerzając koncepcje Middletona i Edwardsa o analizę przekazywanych z pokolenia na pokolenie → historii rodzinnych oraz wpływu medialnych przekazów na biograficzne narracje, zmierza koncepcja → pamięci komunikacyjnej Haralda Welzera (2008 [2002]).
Oprócz badań osadzających pamiętanie w kontekście codziennej interakcji i praktyk językowych, na uwagę zasługują koncepcje, które podkreślają rolę symbolicznej mediacji, kulturowych narracji i medialnych przekazów w przyswajaniu i przepracowywaniu indywidualnych doświadczeń i wspomnień. Pamiętanie rozumiane jest tu jako praktyka symboliczna, organizowana według dostępnych kulturowych konwencji wspominania i opowiadania (Kirmayer 1996). Indywidualna przeszłość, do której podmiot nie ma już bezpośredniego dostępu, narratywizowana jest i przetwarzana dzięki odniesieniu do modeli narracyjnych i pamięciowych idiomów. Prototypowe narracje nie tylko jednak dostarczają narzędzi umożliwiających porządkowanie minionych doświadczeń, lecz także wskazują na to, co powinno zostać zapomniane oraz co i w jakich okolicznościach może zostać opowiedziane. Okazują się miejscem przecięcia obecnych w przestrzeni publicznej kulturowych narracji i dominujących polityk pamięci (→ polityka historyczna).
W nieco innym kierunku zmierza koncepcja kulturowego pamiętania Mieke Bal, kładąca nacisk na aktywny, procesualny charakter pamięci jako tego, „co się robi” (act of memory, recall), w odróżnieniu od pamięci jako tego, „co się ma”. Mowa tu zatem nie o zbiorze reprezentacji i obrazów przeszłości, lecz o podejmowanej w teraźniejszości performatywnej aktywności, w ramach której przeszłość jest nieustannie modyfikowana i przepisywana (Bal 1999). Pamiętanie jest w tym ujęciu osadzonym w teraźniejszości procesem redyskrypcji i jako takie zawsze zakłada innego, któremu efekt tego procesu może zostać w językowo zapośredniczonej formie zaprezentowany. W konsekwencji realizowane akty pamięci, zarówno te nieuświadomione (narracje ukryte w działaniu), jak i uświadomione (tworzenie opowieści dotyczących przeszłości), zawsze zawierają komponent społeczny czy kulturowy. Konceptualne przejście od teorii pamięci do kulturowych praktyk pamiętania obecne jest także w inspirowanej pracami Michaiła Bachtina (1895–1975) koncepcji Jamesa Wertscha (2002). Pamiętanie stanowi tu aktywność zapośredniczoną: proces zakładający aktualizację przez pamiętający podmiot kulturowych zasobów (narracji, tekstów), w których i poprzez które przekazywana jest → pamięć zbiorowa.
Socjologiczne teorie społecznego pamiętania (Misztal 2003) utożsamiają je z zestawem zorganizowanych i ugruntowanych instytucjonalnie praktyk, które zapewniają trwanie społecznego porządku legitymizowanego przez konstrukcje pamięci zbiorowej (narodowej). Pamiętanie wiąże się tu zarówno z partycypacją w zinstytucjonalizowanych formach upamiętniania przeszłości (edukacja szkolna, → rytuały, uroczystości rocznicowe, ceremonie), dostosowanym do społecznych reguł obchodzeniem się z artefaktami kulturowymi (praktyki materialne, → rzecz), jak i z opartymi na mechanizmach powtórzenia praktykami cielesnymi i przestrzennymi (Connerton 2012). W tym ujęciu pamiętanie rozumiane jest jako wyraz solidarności z grupą, dowód internalizacji treści ponadjednostkowych konstrukcji pamięci lub, częściej, jako uprzywilejowany obszar społecznej kontroli i politycznej manipulacji. Jest ono, innymi słowy, medium pamięci zbiorowej.
Inaczej widzą to zagadnienie Jay Winter i Emmanuel Sivan, wprowadzający do dyskursu studiów nad pamięcią kategorię zbiorowego pamiętania (Winter, Sivan 1999). Koncentracja na pamiętaniu jest tu wyrazem oporu przeciwko wytracaniu przez pojęcie pamięci zbiorowej heurystycznego potencjału oraz jego trywializacji, związanej z metaforyzacją dyskursu pamięci i reifikacją zbyt pojemnej kategorii. Pamiętanie przywracać ma refleksji nad indywidualną i kolektywną pamięcią konkretność i czasoprzestrzenne dookreślenie, a także zwracać uwagę na aktywność i sprawczość podmiotów organizujących się wokół praktyk → upamiętnienia.
Zuzanna Dziuban
Hasła pokrewne: doświadczenie, narracja, pamięć, pamięć indywidualna, pamięć kulturowa, pamięć zbiorowa, tożsamość
Bibliografia
Arystoteles (1992), „O pamięci i przypominaniu”, w: Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. III, tłum. P. Siwek, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 232–248.
Assmann A. (2009), „Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej”, tłum. P. Przybyła, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 101–142.
Bal M. (1999), „Introduction”, w: M. Bal i in. (red.), Acts of Memory: Cultural Recall in the Present, Hanover, London: University Press of New England.
Bartlett F. (1995): Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology, Cambridge, New York: Cambridge University Press.
Bergson H. (2006), Materia i pamięć, tłum. M. Drwięga, Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa.
Casey E. (2000), Remembering: A Phenomenological Study, Bloomington: Indiana University Press.
Connerton P. (2012), Jak społeczeństwa pamiętają, tłum. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Ebbinghaus H. (2011), Über das Gedächtnis, Berlin: WBG.
Husserl E. (1989), Wykłady z fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu, tłum. J. Sidorek, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kirmayer L. (1996), „Landscapes of memory: Trauma, narrative, and dissociation”, w: P. Antze, M. Lambek (red.), Tense Past: Cultural Essays in Trauma and Memory, New York, London: Routledge, s. 173–178.
Middleton D., Edwards D. (1990), „Conversational remembering”, w: D. Edwards, D. Middleton (red.), Collective Remembering, London, New Delhi, Newbury Park: Sage, s. 23–45.
Misztal B. (2003), Theories of Social Remembering, Maidenhead, Philadelphia: Open University Press.
Ricoeur P. (2007), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Schacter D. (1996), Searching for Memory: The Mind, the Brain, and the Past, New York: Basic Books.
Straub J. (2010), „Psychology, narrative, and cultural memory: Past and present”, w: A. Erll, A. Nünning (red.), A Companion to Cultural Memory Studies, Berlin, New York: De Gruyter, s. 215–228.
Tulving E. (1983), Elements of Episodic Memory, Oxford: Claderon Press.
Welzer H. (2008), Das kommunikative Gedächtnis. Eine Theorie der Erinnerung, Berlin: Beck.
Wertsch J. (2002), Voices of Collective Remembering, New York: Cambridge University Press.
Winter J., Sivan E. (1999), „Setting the framework”, w: J. Winter, E. Sivan (red.), War and Remembrance in the Twentieth Century, Cambridge: Cambridge University Press, s. 6–39.
Zuzanna Dziuban, Pamiętanie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 351-356.
