Pięć podstawowych zmysłów człowieka, które odpowiadają za percepcję bodźców zewnętrznych: wzrok, słuch, powonienie, dotyk, smak. Każdy z organów odbierających bodźce wyposażony jest w odpowiednie receptory. Fizjologiczne działanie zmysłów wiąże się z pamięcią → ciała, zwłaszcza gdy odczuwane są ból czy rozkosz.
Pamięć sensoryczna to jedna z najbardziej pierwotnych cech człowieka. W tym sensie zmysły stanowią siedlisko pamięci, której przypisuje się dużą → autentyczność. Informacje utrwalone dzięki wzrokowi (pamięć wzrokowa, wizualna, ikoniczna), słuchowi (pamięć dźwiękowa, audialna, echoiczna), powonieniu (pamięć węchowa, olfaktoryczna), dotykowi (pamięć dotykowa, haptyczna) czy smakowi (pamięć smakowa) pozwalają na podstawową orientację w świecie. Psychologowie jednak podkreślają, że ikoniczne i echoiczne odmiany pamięci sensorycznej są bardzo krótkotrwałe, w skrajnych wypadkach bowiem informacje zachowują się raptem przez kilka sekund (Nęcka, Orzechowski, Szymura 2006: 340–343). Mimo to pojedyncze wrażenia zmysłowe, szczególnie te powiązane z silnymi emocjami (→ afekt), mogą w mgnieniu oka wywołać intensywne → wspomnienia.
Zmysłowy odbiór świata to zjawisko nie tylko biologiczne, lecz także kulturowe (Classen 1993: 79–81). O tym, że percepcja zmysłowa stanowi podstawę poznania, przekonywał już Arystoteles (384–322 p.n.e.) w Metafizyce oraz w traktacie O duszy, zrywając tym samym z Platońskim idealizmem. W wiekach późniejszych przeświadczenie to legło u podstaw empiryzmu: w filozofii Williama Ockhama (ok. 1300–ok. 1350), Francisa Bacona (1561–1626), Johna Locke’a (1632–1704) czy Davida Hume’a (1711–1776).
Powiązanie zmysłów i pamięci stanowi ważny motyw tekstów kultury. W → literaturze Güntera Grassa wspomnienia z gdańskiego dzieciństwa przywoływane są za pośrednictwem konkretnych potraw (dziś są one gotowane podczas specjalnych spektakli organizowanych przez Stowarzyszenie Güntera Grassa w Gdańsku). Z pewnością jednak najbardziej znanym przykładem kulturowego wykorzystania pamięci sensorycznej jest Proustowska magdalenka, cytrynowe ciastko, którego smak uwalnia strumień świadomości i przenosi w → przeszłość bohatera cyklu powieściowego W poszukiwaniu straconego czasu [1909–1922]. Podobny mechanizm pcha do działania Jana Baptystę Grenouille’a, postać opisaną przez Patricka Süskinda w powieści Pachnidło [1985]: zapamiętawszy zapach pięknej dziewczyny, stara się on za wszelką cenę go odtworzyć. Pamięć węchowa stoi także w centrum → filmu Zapach kobiety (1992, reż. Martin Brest), którego bohater – człowiek niewidomy, a zatem pozbawiony ważnego zmysłu – kieruje się olfaktorycznym wspomnieniem. Mimo że wielu artystów wykorzystuje motyw konkretnego zmysłu, który ma moc przenoszenia w przeszłość, to w praktyce życiowej dominują → doświadczenia synestezji, np. gdy w efekcie wrażenia zapachowego, smakowego czy dźwiękowego przed oczami staje nam → obraz z przeszłości. Do synestezji zmysłów odwołał się Mirosław Bałk w instalacji T-Turn (2004): haptyczne wrażenie wywoływane przez stalowe posadzki wzmacnia wizualny przekaz → filmu nakręconego w Treblince i Birkenau. Łączenie różnych bodźców zmysłowych wykorzystywane jest coraz częściej we współczesnych praktykach wystawienniczych, które nie odwołują się już jedynie do stymulacji wzrokowej, lecz stają się także źródłem doświadczeń dotykowych czy dźwiękowych (w Polsce najbardziej znanym przykładem takiej ekspozycji jest wystawa stała w Muzeum Powstania Warszawskiego).
Fakt, że w działaniach muzealnych do niedawna sięgano przede wszystkim po materiał wizualny, wynika z kulturowego prymatu wzroku nad innymi zmysłami. Od czasów wynalezienia → pisma odbiór większości → nośników pamięci wymaga zaangażowania wzroku. Zasoby gromadzone w → archiwach czy magazynach muzealnych (o → bibliotekach nie wspominając) to przeważnie dokumenty pisane i obrazy. Dopiero wiek XX przyniósł większe uznanie dla → rzeczy namacalnych (skądinąd także postrzeganych m.in. wzrokowo), dźwięków czy smaków w praktykach → upamiętnienia. Obecnie powszechną praktykę stanowi archiwizacja materiałów audialnych (np. → archiwum → historii mówionej w ośrodku „Karta”), a → źródła dźwiękowe (m.in. dawne audycje radiowe) odgrywają coraz większą rolę w badaniach historycznych.
Sensualny odbiór rzeczywistości przekłada się na sposoby konstruowania → tożsamości (Corbin 1998: 10–11). Dla badaczy reprezentujących to stanowisko dotarcie do zmysłowej strony doświadczenia przeszłości umożliwia poznanie istoty badanego zjawiska. Humanistyczne badania nad zmysłami stanowią głównie domenę antropologii: o ile dawniej dzieliła ona społeczności pod względem dominujących zmysłów (stąd klasyfikacje kultur na te oparte na wzroku czy słuchu), o tyle obecnie popularna jest koncepcja multisensoryczności (Pink 2009: 4, 11–16). Z perspektywy rozważań o → pamięci zbiorowej należy także zwrócić uwagę na prace historyczne, które opisują, jak przeszłość pachniała, smakowała, wyglądała itd. (Gumbrecht 2002: 198). Eksplorowanie tych problemów stanowi istotny przedmiot zainteresowań historii wizualnej (Skotarczak 2012) oraz badań nad historią kulinarną (Bruce 2009 [2007]). Elementy tak pojętej „historii zmysłów”, która dopełnia badania nad dziejami życia społecznego i historią codzienności, odnajdziemy w niektórych pracach z kręgu szkoły Annales, m.in. u Luciena Febvre’a (1878–1956) i Alaina Corbina.
„Zwrot zmysłowy” w naukach społecznych datuje się na przełom lat 80. i 90. XX w., kiedy to kanadyjski antropolog Dawid Howes zainicjował powstanie Concordia Sensory Research Team (CONSERT). Nowa grupa badawcza składała się z przedstawicieli różnych dyscyplin. Podzielali oni przekonanie, że zmysły stanowią jedną z podstawowych form kulturowej ekspresji; → medium, poprzez które ludzie oddają się praktykom kulturowym i wyrażają wartości (Angutek 2010: 221–222). Działalność CONSERT-u zaowocowała powstaniem kilku subdyscyplin, takich jak: studia zmysłowe, antropologia zmysłów, geografia zmysłów, historia zmysłów czy socjologia zmysłów.
Wiktoria Kudela-Świątek, Magdalena Saryusz-Wolska
Hasła pokrewne: autentyczność, ciało, doświadczenie, nawyk, zmaza
Bibliografia
Angutek D. (2010), „Kanadyjska antropologia zmysłów – alternatywa dla postmodernizmu”, Lud, 94, s. 221–241.
Bruce B. (2009), Historia smaku. Jak warzywa i przyprawy budowały fortuny, wywoływały wojny i wpędzały ludzi w szaleństwo, Warszawa: Carta Blanca.
Classen C. (1993), Worlds of Sense: Exploring the Senses in History and Across Cultures, London, New York: Routledge.
Corbin A. (1998), We władzy wstrętu. Społeczna historia poznania przez węch. Od odrazy do snu ekologicznego, tłum. A. Siemek, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen.
Geurts K.L. (2008), „O kamieniu, chodzeniu i mówieniu w Afryce Zachodniej. Kategorie kulturowe i antropologia zmysłów”, w: M. Cymorek (red.), Estetyka Afryki, Kraków: Universitas, s. 5–26.
Gumbrecht H. (2002), „Użyteczność historii (uobecnienie i odkupienie)”, tłum. E. Domańska, w: E. Domańska (red.), Pamięć, etyka i historia, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 117–126.
Kanończuk E. (2010), „Historia jako spektakl zmysłów”, w: A. Wieczorkiewicz, M. Konstaszuk-Romanowska (red.), Spektakle zmysłów, Warszawa: Wydawnictwo IFIS PAN.
Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B. (2006), Psychologia poznawcza, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, Academia Wydawnictwo SWPS, s. 340–343.
Pink S. (2009), Doing Sensory Ethnography, London: Sage.
Skotarczak D. (2012), Historia wizualna, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Wiktoria Kudela-Świątek, Magdalena Saryusz-Wolska, Zmysły, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 554-556.
