Wyobraźnia, gr. phantasia, łac. imaginatio, zdolność tworzenia myślowych → obrazów rzeczywistości lub wybranych jej aspektów, łączenia składników wiedzy w nowe całości, odtwarzania i projektowania możliwych sytuacji. Także: system wyobrażeń, mentalne uposażenie jednostek lub grup, skłaniające je do pojmowania świata w danych kategoriach, np. wyobraźnia utopijna, wyobraźnia katastroficzna. W tradycji filozoficznej stanowiska w kwestii poznawczej roli wyobraźni były podzielone. Arystoteles (384–322 p.n.e.) zdefiniował ją jako odrębną władzę umysłu pośredniczącą między intelektem a → zmysłami, zależną od postrzeżeń, ale wykraczającą poza nie. Twory wyobraźni – wyobrażenia – nie miały według niego wartości logicznej prawdy lub fałszu, nie były tożsame z pojęciami, lecz jako formy ujmowania rzeczywistości stanowiły nieodzowny czynnik pojmowania i bodziec ludzkiego działania: „Ile razy ktoś o czymś myśli, musi koniecznie rozważać równocześnie jakieś wyobrażenie” (Arystoteles, O duszy: 134). W koncepcjach racjonalistycznych, począwszy od Platona (ok. 427–347 p.n.e.), swobodne działanie wyobraźni traktowano często jako źródło poznawczych błędów i przeszkodę na drodze do prawdziwego poznania. Ideał czystego empirycznego poznania, jak przekonywał Francis Bacon (1561–1626), wymagał pozbycia się narzucanych przez wyobraźnię „plemiennych złudzeń” (idola tribus). W opozycji do tego ideału nowożytnej nauki intuicyjne działanie wyobraźni zaczęto traktować jako wyróżnik twórczości artystycznej i → literatury. W romantycznych koncepcjach → sztuki rozwijano pojęcie wyobraźni jako wyższej władzy umysłu, źródła głębszego, niedyskursywnego poznania (Abrams 2003 [1953]). Nawiązywały one pod tym względem do wcześniejszych neoplatońskich koncepcji pamięci i wyobraźni, na których opierała się też → mnemotechnika renesansowa.
Istotną rolę w przewartościowaniu podstaw humanistycznego i historycznego poznania i dowartościowaniu znaczenia wyobraźni odegrała koncepcja Giambattisty Vica (1668–1744). Choć czerpał on z inspiracji neoplatońskich, nawiązywał przede wszystkim do tradycji starożytnej i nowożytnej retoryki, podkreślającej rolę wyobraźni w tworzeniu unaoczniających przedstawień. Według niego wyobraźnia i jej poetyckie wytwory stanowiły pierwotną formę poznania i rozumienia rzeczywistości, polegającą na wiązaniu emocjonalnych reakcji i zjawisk zmysłowych w trwałe, sugestywne obrazy. Jako element organizujący ludzkie → doświadczenie, w sposób poprzedzający intelektualną systematyzację, wyobraźnia stanowi niezbędny czynnik w utrwalaniu i komunikowaniu ludzkiej wiedzy. Na tym rozpoznaniu Vica Hayden White oparł swoją teorię wiedzy historycznej, zwracając uwagę na narracyjne i retoryczne schematy, które będąc zakorzenione w tradycji literackiej i historiografii, stanowią ramy poznania historycznego i historycznej reprezentacji (White 2000). Dostarczają one nie tylko pisarskich modeli, ale narzucają wyobrażeniowe struktury, pozwalające wyodrębniać i hierarchizować fakty historyczne oraz łączyć je w narracyjne całości. Różne typy wyobraźni sprzyjać mogą ujęciu → przeszłości w modus tragedii, komicznej perypetii lub ironii. Na rolę „wyobraźni historycznej” przy strukturalizacji zdarzeń w interpretowaniu i badaniu przeszłości zwracał też uwagę Robin George Collingwood (1889–1943), akcentując jednak nie tyle kulturowy rodowód strukturyzujących wzorów, ile możliwość subiektywnego, wyobrażeniowego „odtworzenia” przeszłości w umyśle historyka.
Zapośredniczająca i modelująca funkcja wyobrażeń, jako mentalnych konstrukcji kształtujących życie społeczeństw, wydobyta została w socjologii Émile’a Durkheima (1858–1917). Wyobrażenia społeczne nie są w jego ujęciu odbiciem rzeczywistości, ale formami określającymi wspólne rozumienie siebie i świata, integrującymi i regulującymi życie zbiorowości. Jako zbiorowo wytwarzane i podzielane idee potwierdzają one oraz umacniają wartości i normy postępowania w danej grupie, wspierając ich → reprodukcję. Według koncepcji ucznia Durkheima, Maurice’a Halbwachsa (1877–1945), wyobrażenia społeczne – podobnie jak → pamięć zbiorowa – warunkują poczucie przynależności, stanowią ramy samorozumienia jednostek wewnątrz zbiorowości. Jak pisze Bronisław Baczko, wyobrażenia społeczne to „idee-obrazy, za pomocą których [społeczeństwa] nadają sobie tożsamość, postrzegają swoje wewnętrzne podziały, legitymizują swoją władzę i wypracowują modele, stanowiące wzór do naśladowania” (Baczko 1994: 14). Jako takie stanowią one ważne narzędzie sprawowania władzy symbolicznej; mogą być wykorzystywane zarówno przez aparat → władzy, jak i grupy podporządkowane.
W społeczeństwach nowoczesnych (→ nowoczesność), wraz z rozpadem tradycyjnych wyobrażeń i utratą spójności cechującej religijne czy organiczne wspólnoty, widoczny jest wzrost zapotrzebowania na wyobrażenia umacniające identyfikację zbiorową, dostarczane zarówno przez → historię, narodową mitologię, literaturę, jak i powszechnie dostępne symbole państwowe (np. francuska Marianna jako personifikacja Republiki – spopularyzowany po 1871 r. znak → tożsamości Francuzów w ikonografii publicznej). Zgodnie z rozpoznaniem Benedicta Andersona kluczowy element w tworzeniu się „wspólnot wyobrażonych”, jakimi są XIX- i XX-wieczne narody, stanowią wizje wspólnej przeszłości (Anderson 1997 [1983]). W procesie kształtowania ich tożsamości widoczne jest modelujące i modyfikujące działanie wyobrażeń, ponieważ konkretne fakty historyczne „liczą się często mniej niż zrodzone przez nie i stanowiące ich ramy przedstawienia wyobraźni” (Baczko 1994: 43). To mitotwórcze oddziaływanie wyobraźni na interpretację zapamiętanych zdarzeń łączy się z faktem organizowania pamięci zbiorowej wokół emblematycznych obrazów i symboli, kreowanych i rozpowszechnianych za pośrednictwem przedstawień artystycznych, literatury, → mediów i → filmu. Powstanie styczniowe 1863 r. pamiętamy przez pryzmat cykli rysunkowych Artura Grottgera (1837–1867). Bitwę pod Grunwaldem wyobrażamy sobie na wzór utrwalonego w zbiorowej świadomości obrazu Jana Matejki (1838–1893) i scen z Krzyżaków [1900] Henryka Sienkiewicza (1846–1916) oraz ich ekranizacji w reżyserii Aleksandra Forda (1908–1980). Niemieckie reprezentacje bitwy pod Tannenbergiem mogą być tymczasem skrajnie przeciwstawne, konserwując różnice między pamięcią niemiecką a polską (Olivier 2014). Perswazyjna siła powielanych wyobrażeń opiera się na bezpośrednim emocjonalnym oddziaływaniu wizualnych i skojarzeniowych schematów, często bazujących na wcześniejszej tradycji obrazowej (Bryl 1994). Owe powszechnie rozpoznawane ikoniczne schematy, organizujące pamięć zbiorową, mogą być aktualizowane w nowych kontekstach jako nośnik politycznej i ideowej identyfikacji. Silnie zakorzenione w pamięci zbiorowej, stają się atrakcyjnym tworzywem dla współczesnej sztuki i popkultury. Ta pierwsza zawłaszcza je, potęguje lub odwraca ich znaczenia, często w celu zakwestionowania przypisywanej im mocy oczywistości. Wykorzystanie przez Piotra Uklańskiego w cyklu Naziści (1998) fotosów ukazujących słynnych aktorów w faszystowskich mundurach, sprowokowało protest jednego z nich ze względu na rzekome utożsamienie jego wizerunku z nazizmem. W rzeczywistości jednak praca ta zwracała uwagę na inny problem związany z nakładaniem się porządku realności i fikcji – wpływ filmowych przedstawień II wojny światowej na pamięć o niej i siłę estetycznej fascynacji, z jaką faszyzm wciąż oddziałuje na wyobraźnię masową. Jak pokazuje ten przykład, działania artystyczne mogą być sposobem testowania praktyk zbiorowej pamięci, nie tyle dostarczając jej nowych form, ile dokonując konfrontacji zachowywanych przez społeczeństwo wyobrażeń z jego współczesną kondycją. Podobnie gra z kliszami pamięci w pracy Zbigniewa Libery Lego – obóz koncentracyjny (1996) nie służy pogłębieniu wiedzy o przeszłości, lecz prowokuje refleksję nad tym, jak funkcjonują wyobrażenia o obozach śmierci i co one faktycznie dla nas znaczą.
Badania nad wyobrażeniami zbiorowymi stanowią stale poszerzający się obszar eksploracji nauk społecznych i humanistycznych. Analizy Olgi Freudenberg (1890–1955), rozwijane początkowo na gruncie etnografii, badań nad strukturą → gatunków i topiką literacką, oraz ikonograficzne rozważania Aby’ego Warburga (1866–1929), dotyczące dynamiki zbiorowych wyobrażeń, dają wgląd w autointerpretacje i obrazy świata tworzone przez społeczeństwo w określonych momentach historii. Badania te uwypuklają mobilizujący charakter zbiorowych → mitów i → fantazmatów, odsłaniają wzory tożsamości oraz imaginacyjną topografię imperialną lub narodową, ważną z punktu widzenia psychologii społecznej, antropologii, socjologii, komparatystyki literackiej oraz krytyki postkolonialnej i genderowej.
Agnieszka Rejniak-Majewska
Hasła pokrewne: afekt, doświadczenie, fantazmat, ikonosfera, obraz, media, mit
Bibliografia
Abrams M.H. (2003), Zwierciadło i lampa. Romantyczna teoria poezji a tradycja krytycznoliteracka, tłum. M.B. Fedewicz, Gdańsk: Słowo/obraz Terytoria.
Anderson B. (1997), Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. S. Amsterdamski, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Arystoteles (1992), Dzieła wszystkie, t. III: O duszy, tłum. P. Siwek, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Baczko B. (1994), Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, tłum. M. Kowalska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bryl M. (1994), Cykle Artura Grottgera. Poetyka i recepcja, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Poznańskiego.
Olivier M. (2014), „Krwawy tygiel «dziedzicznej nienawiści»”, tłum. H. Łaszkiewicz, w: H.H. Hahn, R. Traba (red.), M. Górny, K. Kończal (współpr.), Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. I: Wspólne/Oddzielne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar (w przygotowaniu).
White H. (2000), Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Kraków: Universitas.
Agnieszka Rejniak-Majewska, Wyobraźnia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 529-532.
