Z fr. ego-histoire → gatunek piśmiennictwa historycznego o eksperymentalnym charakterze, w którym „historycy próbują stać się historykami samych siebie” i wyjaśnić „związek między uprawianą przez nich historią a historią, przez którą zostali ukształtowani” (Nora 1987: 5, 7). Autorem tego określenia jest Pierre Nora, pomysłodawca i redaktor wydanej w 1987 r. publikacji Essais d’ego-histoire, w której siedmiu francuskich historyków – Maurice Agulhon, Pierre Chaunu (1923–2009), Georges Duby (1919–1996), Raoul Girardet (1917–2013), Jacques Le Goff, Michelle Perrot i Réné Rémond (1918–2007) – podjęło próbę spojrzenia na własne → biografie, a zwłaszcza własną pracę badawczą przez pryzmat warsztatu historyka. Przedsięwzięcie Nory dopełnia jego projekt rekonceptualizacji historii (Francji) za pomocą kategorii → miejsc pamięci i stanowi zarazem reakcję na dwa dokonujące się równolegle procesy: wzrost zainteresowania badaczy → historią najnowszą oraz zakwestionowanie klasycznego rozumienia obiektywizmu historycznego wynikające z uznania roli czynników subiektywnych (takich jak uwarunkowania biograficzne czy osobowość historyka) w procesie naukowego poznania. Publikacja Essais d’ego-histoire zainspirowała wielu autorów do podjęcia ego-historycznej refleksji (np. Milza 1993; Niethammer 2003) oraz zainicjowała kilka zakrojonych na szeroką skalę inicjatyw, np. międzynarodowy projekt dotyczący metodologicznych implikacji ego-historii (Passerini, Geppert 2001), zbiór ego-historycznych esejów amerykańskich badaczy zajmujących się historią Francji (Downs, Gerson 2007) czy oparty na 44 wywiadach biograficznych projekt zmierzający do stworzenia zbiorowego portretu niemieckich historyków urodzonych w 1943 r. (Stambolis 2010).
Choć autorem terminu ego-histoire jest Pierre Nora, podejmowanie przez badaczy podobnej autorefleksji ma zdecydowanie dłuższą historię. Tradycja pisania → autobiografii uczonych sięga bowiem połowy XVIII w., a publikacje tego typu opatrywane były różnymi dookreśleniami (niem. Auto-Ergographie, Eigen-Geschichte, Gelehrtenautobiographie, Selbstdarstellung; fr. auto-analyse, auto-portrait, moi-histoire; ang. self-portrait). O ile odróżnienie tekstu ego-historycznego od → pamiętnika, dziennika czy powieści autobiograficznej nie nastręcza większych trudności, o tyle niełatwo jest wyznaczyć granicę między esejem ego-historycznym a → narracją określaną mianem autobiografii, której autorem jest historyk. W obu przypadkach przedmiot analizy stanowi biografia autora-historyka, a zwłaszcza jej rodzinne, środowiskowe, społeczne i pokoleniowe (→ pokolenie) uwarunkowania, ich wpływ na zainteresowania badawcze historyka i wybór przesłanek metodologicznych, jego podejście do praktyki badawczej i sposób, w jaki definiuje on swoją rolę. Choć w obu przypadkach osią narracji jest często droga wiodąca do uprawiania historii, w → rekonstrukcji inspirowanej perspektywą ego-historyczną więcej uwagi poświęca się analizie szerszego kontekstu (np. roli socjalizacji uniwersyteckiej, kondycji dyscypliny czy aktualnych w danym czasie debat naukowych), znaczeniu podejmowanych decyzji i momentów zwrotnych, roli przypadku i przygodności oraz typowych i wyjątkowych wydarzeń i procesów (Popkin 2005).
Ego-historia to jednak nie tylko szczególna forma (auto)biografii, lecz także wyjątkowy przypadek historyzacji rozumianej jako 1) tworzenie spójnej narracji na temat minionych zdarzeń i procesów, tj. stanowiące istotę historiografii przekształcanie res gestae w historia rerum gestarum, i 2) nadawanie przeszłości ważkich w danym czasie znaczeń poprzez samo uczynienie przedmiotem historycznego zainteresowania jej wybranych aspektów. W określeniu „historyzacja” splatają się zatem dwie postawy wobec przeszłości: z jednej strony jej wyobcowanie (Verfremdung), z drugiej – jej aktualizacja (Vergegenwärtigung; Kolář 2012). Napięcie między tymi dwoma wymiarami historyzacji prowadzi do pytania o kryteria i przesłanki obiektywnego pisania historii. O ile do połowy XX w. zachowanie dystansu czasowego wobec opisywanych zdarzeń i procesów traktowano jako jeden z warunków obiektywizmu, o tyle wraz z ukonstytuowaniem się historii najnowszej jako subdyscypliny nauk historycznych za pełnoprawny przedmiot analizy uznano okres obejmujący biografie żyjących świadków historii. Ponieważ przedmiot ego-historii jest zarazem dokonującym jej podmiotem, operacja ego-historyczna stanowi radykalną formę historyzacji, w której subiektywność historyka zostaje przez niego samego poddana obiektywizacji. Uprawianie ego-historii oznacza tym samym konieczność nieustannego podawania w wątpliwość własnych → wspomnień i ich interpretacji, tj. zastosowania wobec samego siebie zewnętrznej (erudycyjnej) i wewnętrznej (hermeneutycznej) krytyki → źródeł (Kriegel 1991).
Lektura narracji ego-historycznych pokazuje, że korpus źródeł stanowiący podstawę autohistoryzacji obejmuje często materialne → nośniki pamięci, jak pełniąca dla Timothy’ego Gartona Asha funkcję Proustowskiej magdalenki teczka zawierająca raporty na jego temat sporządzone przez wschodnioniemieckie służby bezpieczeństwa (Garton Ash 2006). Najważniejszym jednak źródłem analizowanym przez ego-historyków są ich własne → wspomnienia: autohistoryzacja bazuje na procesach przypominania (sobie) i → odpominania, tj. świadomie podjętej → pracy pamięci, mającej za cel możliwie obiektywną rekonstrukcję i analizę historii własnego życia. O ile tworzenie każdej narracji historycznej, warunkowane zarówno indywidualnymi predylekcjami, jak i obowiązującymi w danym kręgu kulturowym czy językowym konwencjami, naznaczone jest subiektywizmem, o tyle w przypadku dążącej z założenia do obiektywizmu operacji ego-historycznej doza subiektywizmu jest siłą rzeczy większa. Wynika to przede wszystkim z tego, że pamięć autobiograficzna nie jest bynajmniej → reprodukcją minionych wydarzeń, lecz selektywnym i współkształtowanym przez emocje (→ afekt) procesem konstrukcji znaczeń umożliwiającym wypełnienie luk i tym samym powstanie możliwie spójnej opowieści. → Tożsamość podmiotu i przedmiotu operacji ego-historycznej sprawia wreszcie, że ego-historia poza wymiarem analitycznym ma też wymiar performatywny: nolens volens przyczynia się do tworzenia własnego wizerunku historyka-autora i wzmacnia jego poczucie przynależności np. pokoleniowej (Besançon 1987; Passerini 1988).
Ponieważ nie sposób zrekonstruować bezpośrednich linii recepcji ego-historii w rozumieniu Pierre’a Nory, trudno przesądzić, czy zaproponowany przezeń termin odgrywał rolę czynnika czy też symptomu obserwowanego od lat 80. XX w. wzrostu autorefleksyjności historyków. Trudno też stwierdzić, czy ukazujące się kolejno ego-historyczne, ewentualnie autobiograficzne publikacje historyków motywowane były refleksją na temat teoretycznych, metodologicznych i epistemologicznych implikacji uprawiania historii, czy też stanowią odpowiedź na zachęty wydawnictw i zainteresowanie czytelników (Popkin 1996). Faktem jest, że zwrot autobiograficzny (Vinen 2011) nie stanowi właściwości wyłącznie francuskiej historiografii i że ślady radykalnej historyzacji, którą Nora określił mianem ego-historii odnaleźć można nie tylko w gatunkach typu wywiad-rzeka, księgach pamiątkowych czy wstępach i posłowiach monografii historycznych, lecz także w publikacjach dotyczących pozornie innych tematów: np. w autobiograficznych tekstach Arlette Farge (1989) czy Carolyn Steedman (2002) poświęconych ich pracy w → archiwach, we wspomnieniach Jacques’a Le Goffa (2011) będących wbrew sugestywnemu tytułowi nie tylko wyznaniem miłości wobec zmarłej żony, ale też odczytaniem własnej biografii przez pryzmat ich wspólnego życia, czy w esejach Andrzeja Mencwela (2010) na temat jego spotkań z biografiami i dziełami twórców współczesnej kultury polskiej. Stosunkowo nowym zjawiskiem jest systemowa zachęta do podejmowania przez badaczy refleksji ego-historycznej na poszczególnych etapach kariery akademickiej, czego przejaw stanowi konieczność przedłożenia autokomentarza naukowego w procesie pozyskiwania kolejnych stopni czy też tekstu rekonstruującego drogę naukową wnioskodawcy (Scientific Leadership Profile) w procedurze aplikowania o granty badawcze. Tym samym uprawianie ego-historii przestaje być domeną historyków.
Kornelia Kończal
Hasła pokrewne: autobiografia, biografia, narracja, odpominanie, pamięć indywidualna, pokolenie, praca pamięci, świadectwo
Bibliografia
Abelove H. (red.) (1983), Visions of History. Interviews with Eric Hobsbawm, E.P. Thomson, Natalie Zemon Davis, Manchester: Manchester University Press.
Adelson R. (red.) (1987), Speaking of History: Conversations with Historians, East Lansing, MI: Michigan State University Press.
Besançon A. (1987), Une génération, Paris: Julliard.
Downs L., Gerson S. (red.) (2007), Why France? American Historians Reflect on an Enduring Fascination, Ithaca, NY, Bristol: Cornell University Press.
Eley G. (2005), A Crooked Lined: From Cultural History to the History of Society, Ann Arbor: University of Michigan Press.
Farge A. (1989), Le goût de l’archive, Paris: Éditions du Seuil.
Friedländer S. (1978), Quand vient le souvenir, Paris: Éditions du Seuil.
Garton Ash T. (2006), Teczka, tłum. M. Rusinek, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Hobsbawm E. (2002), Interesting Times: A Twentieth-century Life, London: Allen Lane.
Kolář P. (2012), „Historisierung”, w: D. Bösch, J. Danyel (red.), Zeitgeschichte: Konzepte und Methoden, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, s. 131–143.
Kriegel A. (1991), Ce que j‘ai cru comprendre, Paris: Laffont.
Le Goff J. (2011), Z Hanką, tłum. A. Fadlallah, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen.
Judt T. (2012), Pensjonat pamięci, tłum. H. Jankowska, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Keen M.F., Mucha J. (red.) (2006), Autobiografie czasu transformacji. Socjologie Europy Środkowej i Wschodnie, tłum. J. Mucha, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Kula W. (1996), Rozdziałki, red. N. Assorodobraj-Kula, M. Kula, Warszawa: Wydawnictwo TRIO.
Mencwel A. (2010), Nauczyciele i przyjaciele, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Milza P. (1993), Voyage en Ritalie, Paris: Plon.
Modzelewski K. (2013), Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa: Iskry.
Niethammer L. (2003), Ego-Histoire? Und andere Erinnerungs-Versuche. Wien: Böhlau.
Nora P. (1987), „Présentation”, w: P. Nora (red.), Essais d’ego-histoire, Maurice Agulhon, Pierre Chaunu, Georges Duby, Raoul Girardet Jacques Le Goff, Michelle Perrot, Réné Rémond, réunis et présentés par Pierre Nora. Paris: Gallimard, s. 5–7.
Nora P., Arjakovsky A. (2013), Esquisse d’ego-histoire. Suivi de L’historien, le pouvoir et le passé, Paris: Desclée de Brouwer.
Passerini L. (1988), Autoritratto di gruppo, Firenze: Giunti.
Passerini L., Geppert A.C.T. (red.) (2001), European Ego-histoires, Historiography and the Self 1970–2000, Athen (Historein. A Review of The Past and Other Stories. An annual publication of the Cultural and Intellectual History Society, 3).
Popkin J.D. (1996), „Ego-histoire and beyond: Contemporary French historian-autobiographers”, French Historical Studies, 19 (4), wyd. specjalne: Biography, s. 1139–1167.
Popkin J.D. (2005), History, Historians and Autobiography, Chicago: University of Chicago Press.
Rosół P.S. (2008), „Masochistyczne ego historyka. Obserwacja i uczestnictwo w krytycznej autohistorii”, w: B. Wagner, W. Tomasz (red.), Obserwacja uczestnicząca w badaniach historycznych: Zbiór studiów, Wydawnictwo Inforteditions, Zabrze, s. 223–234.
Serie wydawnicze „Historia Nauki Polskiej w Autobiografiach” (Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego), „Wspomnienia ludzi nauki” (Wydawnictwo Lubelskie).
Stambolis B. (red.) (2010), Leben mit und in der Geschichte: Deutsche Historiker Jahrgang 1943, Essen: Klartext.
Steedman C. (2002), Dust: The Archive and Cultural History, New Brunswick: Rutgers University Press.
Vinen R. (2011), „Poisened Madeleine: The autobiographical turn in historical writing”, Journal of Contemporary History, 46 (3), s. 531–554.
Kornelia Kończal, Ego-historia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 112-115.
