kategoria z obszaru nauk społecznych i humanistycznych, której prekursorami na gruncie polskim byli Kazimierz Kelles-Krauz (1872–1905), Ludwik Krzywicki (1859–1941), Stefan Czarnowski (1879–1937) i Kazimierz Dobrowolski (1894–1987). Upowszechniona dzięki badaniom socjologów i historyków w drugiej połowie XX w., weszła również do języka polityki i publicystyki. Od połowy lat 60. obecna głównie w refleksji teoretycznej i w badaniach empirycznych socjologów, następnie w latach 70. i 80. zdefiniowana i analizowana niezależnie przez historyków historiografii, metodologów i dydaktyków → historii. Od połowy lat 90., wraz z ożywieniem dyskusji wokół → doświadczenia historycznego i pamięci, świadomość historyczna powróciła w polu problemowym → pamięci zbiorowej i choć nie udało jej się odzyskać dawnej pozycji, pozostaje kluczową kategorią dla historii → dyskursu pamięci.
Definicje i spór o zakres pojęcia
Reprezentanci tradycji hermeneutycznej uznawali za świadomość historyczną zdolność patrzenia na wydarzenia oczyma przyszłych → pokoleń, która nie ograniczała się do retrospektywnej kontemplacji, lecz polegała na wyprowadzaniu wniosków z → przeszłości i stosowaniu ich do przyszłych celów. Widoczny w tych zapatrywaniach indywidualistyczny → historyzm przełamało szersze rozumienie świadomości historycznej zaproponowane przez Wilhelma Diltheya (1833–1911). W jego historycznej filozofii życia świadomość historyczna oznaczała nowy środek zrozumienia świata człowieka, społeczeństwa i historii, czyli natury ludzkiej uzewnętrznionej w postaci jej dziejowych wytworów oraz świadomość zmienności historycznej zjawisk kultury w zależności od znaczenia determinujących je warunków dziejowych.
W piśmiennictwie socjologicznym mianem świadomości historycznej określana była problematyka należąca do obszaru pamięci zbiorowej, rozumiana przez Maurice’a Halbwachsa (1877–1945) jako fakty społeczne w sensie durkheimowskim. W rozważaniach tych akcent padał na zagadnienie funkcjonowania historii w świadomości społecznej. W polemice z Halbwachsem Paul Ricoeur (1913–2005) zaproponował operacyjne i niesubstancjalne rozumienie świadomości historycznej. Triadę: pamięć – → zapomnienie – historia, jako trzy modalności naszego stosunku wobec przeszłości, umieścił on wewnątrz dialektyki świadomości historycznej. Uznał, że pamięć nadaje sens przeszłości, odnawiając więź między zawodem historyka a świadomością historyczną, natomiast historia wprowadza w stosunek do przeszłości wymiar krytyczny, którym wzbogaca pamięć. Z kolei dzięki pamięci krytycznej możliwe staje się zapomnienie (Ricoeur 1995, 2006 [2000]).
Pojęcie to funkcjonuje w literaturze socjologicznej i historycznej w kilku znaczeniach, co utrudnia precyzyjne ustalenie jego treści. Historycy używają go na oznaczenie świadomości procesualnego charakteru rzeczywistości, poczucia zmienności historycznej i sytuowania wydarzeń na osi → czasu linearnego, ilościowego, nieodwracalnego oraz postrzegania → teraźniejszości jako umieszczonej między przeszłością a → przyszłością. Tak rozumiana świadomość historyczna przeciwstawiana bywa mitycznej (→ mit), której elementem jest koncepcja czasu jakościowego.
Z innym ujęciem świadomości historycznej spotykamy się w refleksji socjologów, którzy rozumieją przez to pojęcie uświadamianą obecność przeszłości w teraźniejszości (→ dawność w teraźniejszości) różnego rodzaju, wszelkie występujące w niej wyobrażenia o przeszłości i odniesienia do niej oraz → rytuały i praktyki upamiętniające postaci i wydarzenia, jak również rozpowszechnioną w zbiorowości wiedzę o przeszłości (Assorodobraj 1963; Szacka 2006).
Świadomość historyczna w szerszym znaczeniu, zaproponowanym przez metodologa historii Jerzego Topolskiego (1928–1998), nawiązuje do aktywistycznej koncepcji procesu historycznego (Kmita 1980). Oznacza funkcjonującą w ludzkiej świadomości efektywną wiedzę historyczną, nasyconą wartościami, będącą w dyspozycji określonej jednostki lub grupy społecznej. Rozumiana jako typ idealny, oznacza w tej koncepcji stopniowe dochodzenie do wiedzy adekwatnej (naukowej) i znajomość struktury rzeczywistości, które umożliwiają podejmowanie racjonalnych działań. Podstawę tak pojmowanej świadomości historycznej tworzy myślenie historyczne. Traktowane jako właściwość intelektualna, nabywana w trakcie edukacji historycznej, ma ono głębię czasu i perspektywę społeczną, czym różni się od historycznej świadomości społecznej, która stanowi jedynie uogólnienie potocznego doświadczenia (Topolski 1981a).
Zdaniem socjologów szerokie rozumienie świadomości historycznej jest charakterystyczne dla przekonań historyków, którzy utrzymują, że postawy wobec przeszłości, jak również oceny zdarzeń i postaci historycznych kształtowane są przez adekwatną wiedzę historyczną, głównie na drodze edukacji historycznej. Sceptycyzm socjologów w tej kwestii potwierdzają ich badania. Wynika z nich bowiem, że decydujący wpływ na kształt opinii na temat przeszłości i postawy wobec niej ma sytuacja egzystencjalna jednostek i grup społecznych, ich skomplikowane relacje personalne i społeczne, a nie adekwatna wiedza historyczna.
Kompromisowe w stosunku do stanowiska socjologów i metodologów historii znaczenie świadomości historycznej przyjęli dydaktycy historii (Maternicki 1985; Rulka 1991). Za świadomość historyczną uznają oni tę część wiedzy i wyobrażeń o przeszłości obecną w teraźniejszości, która stanowi żywy składnik świadomości społecznej, pozostając w bezpośrednim związku z sytuacją danej grupy i będąc istotnym elementem jej światopoglądu, wpływającym na aktualne postawy społeczne i polityczne. Jednocześnie ten socjologiczny punkt widzenia uzupełnia pogląd, że świadomość historyczna nie ogranicza się wyłącznie do społecznej pamięci przeszłości, lecz wiąże się z aspiracjami i określonymi wizjami przyszłości istotnymi dla danej grupy społecznej, jest więc także prospektywnym „czytaniem przeszłości”. Dydaktycy dostrzegają tym samym edukacyjną rolę szkoły w procesie kształtowania świadomości historycznej, która polega na kształceniu racjonalnego spojrzenia na przeszłość oraz wprowadzaniu w świat wartości i symboli funkcjonujących w życiu społecznym.
Przedstawiciele socjologii i historii, którzy zastanawiali się nad świadomością historyczną i badali ją z perspektywy charakterystycznej dla własnej dyscypliny, wypełniali pojęcie treściami znacznie różniącymi się pod względem swojego zakresu. W efekcie doprowadziło to do sporu, którego przedmiotem było odmienne pojmowanie roli wiedzy o przeszłości, zwłaszcza udziału naukowej wiedzy historycznej jako składowej świadomości historycznej. Oba punkty widzenia: socjologiczny oraz scjentystyczno-historyczny, zaprezentowano podczas wspólnej konferencji naukowej w 1984 r. (Maternicki 1985). Strony podzielały przekonanie, że świadomość historyczna stanowi fragment świadomości społecznej. Podstawowe różnice zaznaczyły się zaś na poziomie formułowania założeń dotyczących rozumienia nauki historycznej, jej zadań i przedmiotu badań. Pojawiły się głosy wskazujące na metodologiczne problemy związane z badaniami ankietowymi oraz konieczność zbudowania szeregu kategorii operacjonalizujących pojęcie świadomości społecznej (tamże).
W polskiej dydaktyce historii za treści składające się na świadomość historyczną uznaje się: wszelkie poglądy mające za przedmiot proces historyczny jako całość bądź ograniczone tylko do przeszłości i teraźniejszości; ponadto: mniej lub bardziej usystematyzowaną wiedzę filozoficzną, historyczną, jak również mity, legendy, → tradycję, wyobrażenia, opinie i symbole rozpowszechnione w myśleniu potocznym aż po rozwinięte formy historiograficzne. Treści te podlegają selekcji, interpretacji i reinterpretacji, ponieważ grupy społeczne aktualizują je w określonym momencie historycznym.
Współczesna złożona definicja pamięci zbiorowej stosowana na gruncie socjologii bliska jest szerokiemu zakresowi pojęcia „świadomość historyczna”. Jej kształt wynegocjowany w trakcie wieloletnich badań i dyskusji ukazuje pamięć zbiorową/świadomość historyczną jako: wielowymiarowy i dynamiczny system wyobrażeń o przeszłości własnej grupy, konstruowany przez jej członków z treści o zróżnicowanym charakterze i genezie, w toku procesu obejmującego złożone sekwencje społecznych interakcji, które przebiegają zgodnie z regułami ustalonymi społecznie i kulturowo (Szacka 2006).
Badania nad świadomością historyczną
Prekursorskie i unikatowe w skali światowej socjologiczne badania sondażowe nad świadomością historyczną zapoczątkowała w Polsce w 1963 r. ze swoim zespołem Nina Assorodobraj-Kula (1908–1999), uczennica Stefana Czarnowskiego, związanego ze szkołą Durkheimowską. Badania prowadzone dalej pod szyldem świadomości historycznej przez Jadwigę Possart (1967) i Barbarę Szacką (1967) obejmowały swoim zakresem obszar problemowy określany już w trakcie opracowania wyników badań, a także współcześnie, jako przynależny do pamięci zbiorowej. W kolejnych latach Andrzej Szpociński oraz Piotr T. Kwiatkowski kontynuowali je jako odnoszące się do pamięci zbiorowej.
Z kolei badania nad świadomością historyczną podejmowane niezależnie przez historyków rozwinęły się w dwóch kierunkach: pierwszy, związany z dydaktyką historii, obejmował badania metodami sondaży socjologicznych prowadzone w latach 1976–1986 głównie przez Janusza Rulkę oraz Adama Suchońskiego i Janinę Mazur. Dotyczyły one analizy efektywności szkolnego nauczania historii (Rulka 1991).
Drugi kierunek badań wyznaczyli historycy historiografii, a ich wynikiem był cykl analiz różnych obrazów świadomości historycznej Polaków zawarty głównie w historiografii (Topolski 1981b).
W badaniach nad zagadnieniami świadomości historycznej wyróżniono modelowo odmienne rodzaje stosunku do przeszłości, funkcjonujące w świadomości zbiorowej. W polskich pracach socjologicznych przyjęto rozróżnienie „krytycznej” i „potocznej” świadomości historycznej za Antoniem Gramscim (1891–1937), koncentrując uwagę na drugiej z nich. Inne podejście polegało na wyodrębnieniu „historycznego” i „praktycznego” stosunku do przeszłości za Michaelem Oakeshottem (1901–1990; Szacki 1971). Kolejne propozycje rozwijały myśl Halbwachsa oraz pomagały w rozpoznaniu rozległego obszaru problemowego świadomości historycznej, obejmującego zróżnicowane formy społecznych wyobrażeń o przeszłości wraz z ich różnorodnymi funkcjami i kręgiem wartości przypisanych do tych wyobrażeń w określonych zbiorowościach społecznych.
Natomiast w ujęciu historyków uwidoczniły się różne formy aktywności treści historycznych w świadomości społecznej, tj. sposoby wyrażenia historycznych treści od prostych symboli przez → sztukę o tematyce historycznej aż po doktryny historyczne, elementy historyczne ideologii, teorii społecznych, obyczajowości, mody, a także wszystkiego, co jako wyraz myślenia historycznego stanowi komponent kultury.
Widziana z perspektywy historycznej rozległość badań nad świadomością historyczną oraz postulat ich interdyscyplinarnego charakteru zostały ujęte w teoretycznym modelu (Grabski 1981). Jako jego pierwszy komponent wyróżniono procesy i zjawiska związane z kształtowaniem się wyobrażeń historycznych i postaw w stosunku do przeszłości, począwszy od mitów, legend i tradycji, po najbardziej rozwinięte formy historiograficzne. Drugi element to procesy i zjawiska związane z transmisją owych treści i postaw, obejmujące rozmaite formy ich przekazywania od paternalnej edukacji historycznej przez bardziej rozwinięte aż po wyspecjalizowane gałęzie nauki historycznej. Trzeci stanowiła świadomość historyczna funkcjonująca w światopoglądach ludzkich zbiorowości, rozumiana jako wynik oddziaływań świadomych i nieświadomych, a jednocześnie jako czynnik procesu dziejowego, badana przez różne nauki społeczne. Komponenty miały własną strukturę czasu i → miejsca, lecz były powiązane systemem sprzężeń zwrotnych.
Badania nad świadomością historyczną (współcześnie nad pamięcią zbiorową i → kulturową) prowadzone z perspektywy dowartościowującej przestrzeń symboliczną kultury, zwłaszcza zbiorowe wyobrażenia przeszłości, sposoby użycia i funkcjonowania przeszłości dla aktualnych potrzeb teraźniejszości, a także postawy wobec przeszłości, ukazują rodzaj relacji łączącej pamięć i → tożsamość zbiorową.
Badania naukowe na ten temat prowadzono również w Niemczech, gdzie świadomość historyczna (Geschichtsbewusstsein) stała się przedmiotem zainteresowania dydaktyki historii (Rüsen 2008). Definicja, do której nadal, z późniejszymi uzupełnieniami, odwołują się dydaktycy, sformułowana została przez Karla-Ernsta Jeismanna (1925–2012), który określił tym terminem wszystkie elementy intencjonalnego ustosunkowania się do przeszłości na poziomie kognitywnym, afektywnym i aksjologicznym. Według tej koncepcji świadomość historyczną tworzą wiedza historyczna i zainteresowania przeszłością, jej interpretacje, postrzegania, wyobrażenia, oceny, a także procesy identyfikacyjne (Jeismann 1988).
Podstawą analiz w badaniach empirycznych świadomości historycznej było rozróżnianie trzech jej płaszczyzn: wyobrażeń historycznych, interpretacji historycznej i historycznej orientacji (historische Wahrnehmung, historische Deutung, historische Orientierung). Jeismann zwracał uwagę na związek między interpretacją przeszłości, rozumieniem teraźniejszości i perspektywą przyszłości, uznając, że te trzy wymiary splatają się ze sobą w różny sposób w świadomości historycznej. W tym ujęciu historia nie jest odbiciem minionej rzeczywistości, lecz konstruktem świadomości, kompleksem wyobrażeń przeszłości ustrukturowanym i interpretowanym przez pryzmat aktualnej rzeczywistości oraz oczekiwań stawianych wobec przyszłości. W dydaktyce niemieckiej rozumienie związku między przeszłością a bieżącą rzeczywistością ma znaczenie decydujące.
Hans-Jürgen Pandel (1987) dokonał rozróżnienia siedmiu współzależnych kategorii, w interakcji z którymi powstaje świadomość historyczna. Są to:
- świadomość czasu – rozróżnianie między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością, rozpoznawanie nagromadzenia wydarzeń w określonym czasie;
- świadomość rzeczywistości – dzięki której możliwe staje się rozróżnianie między fikcją a rzeczywistością;
- świadomość historyczności – umiejętność rozpoznawania statyczności i dynamiczności postaci, warunków, relacji;
- świadomość tożsamości – świadomość przynależności do grupy;
- świadomość polityczna – zrozumienie struktur systemów politycznych i wiedza o tym, iż uwarunkowania społeczne pozostają uzależnione od struktur → władzy;
- świadomość ekonomiczno-socjalna – zdolność rozpoznawania społecznej i ekonomicznej nierówności;
- świadomość moralna – zdolność do wartościowania i oceniania.
W niemieckiej dydaktyce historii kategorii świadomości historycznej przeciwstawia się często kategorię → kultury historycznej (Geschichtskultur) zaproponowaną przez Jörna Rüsena (1992). Świadomość historyczna rozumiana jest tu jako mentalny proces, zachodzący na płaszczyźnie indywidualnej i subiektywnej, natomiast kultura historyczna – jako praktyczna artykulacja świadomości historycznej w życiu społeczeństwa. Świadomość historyczna kształtuje się w procesie internalizacji i socjalizacji, natomiast kultura historyczna – w procesie eksternalizacji.
Świadomość tę traktowano jako zbiorowy, w dużej mierze tworzony w procesie szkolnej edukacji określony sposób myślenia, odczuwania i działania. Od początku XXI w. na gruncie niemieckiej dydaktyki historii pojmuje się ją indywidualnie, a zadaniem nauczania historii w szkole jest pomoc w rozwijaniu własnej świadomości historycznej uczniów oraz w zdystansowaniu się wobec społecznych oczekiwań i nacisków.
Violetta Julkowska
Hasła pokrewne: historia żywa, kultura historyczna, pamięć zbiorowa
Bibliografia
Assorodobraj N. (1963), „Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze”, Studia Socjologiczne, 2, s. 5–45.
Grabski A.F. (1981), „O problemach badania struktury i dynamiki świadomości historycznej”, w: J. Topolski (red.), Świadomość historyczna Polaków, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, s. 34–72.
Jeismann K.-E. (1988), „Geschichtsbewusstsein als zentrale Kategorie der Geschichtsdidaktik” , w: G. Schneider (red.), Geschichtsbewusstsein und historisch-politisches Lernen, Pfaffenweiler 1988 (Jahrbuch fur Geschichtsdidaktik Bd. 1), s. 1-24.
Kmita J. (1980), „Świadomość społeczna. Cechy ogólne świadomości oraz wiążące się z nimi problemy”, w: J. Lipca (red.), Świadomość i rozwój, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, s. 259–270.
Maternicki J. (red.) (1985), Świadomość historyczna jako przedmiot badań historycznych, socjologicznych i historyczno-dydaktycznych, Warszawa: Wydawnictwo Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauk Politycznych.
Pandel H.-J. (1987), „Dimensionen des Geschichtsbewusstseins – Ein Versuch, seine Struktur für Empirie und Pragmatik diskutierbar zu machen”, Geschichtsdidaktik, 12 (2), red. K. Bergmann, s. 130–142.
Possart J. (1967), Wybrane elementy „potocznej” świadomości historycznej inteligencji mieszkańców miast Polski współczesnej, Warszawa: Komitet do spraw Radia i Telewizji „Polskie Radio i Telewizja”, Ośrodek Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych.
Ricoeur P. (1995), „Pamięć – zapomnienie – historia”, w: K. Michalsk (red.), Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 22–43.
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Rulka J. (1991), Przemiany świadomości historycznej młodzieży, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP.
Rüsen J. (1992), „Geschichtskultur als Forschungsproblem”, w: K. Fröhlich, H.T. Grütter, J. Rüsen (red.), Geschichtskultur, Pfaffenweiler: Centaurus-Verlagsgesellschaft, s. 39–50.
Rüsen J. (2008), Historische Orientierung: Über die Arbeit des Geschichtsbewusstseins sich in der Zeit zu-rechtzufinden, Schwalbach: Wochenschau-Verlag, s. 11–34.
Rüsen J. (2013), Historik. Theorie der Geschichtswissenschaft, Köln, Weimar, Wien: Böhlau Verlag.
Rüsen, J. (2014), Dydaktyka: Teorie i metody, tłum. R. Żytyniec, w: Myślenie historyczne, red. R. Traba, H. Thünemann, t. 1, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacja [w przygotowaniu].
Szacka B. (1967), Przeszłość w świadomości ludności wiejskiej, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Szacka B. (1983), Przeszłość w świadomości inteligencji polskiej, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Szacka B. (2006), Czas przeszły – pamięć – mit, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Szacki J. (1971), Tradycja i współczesność. Przegląd problematyki, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Topolski J. (1981a) „O pojęciu świadomości historycznej”, w: J. Topolski (red.), Świadomość historyczna Polaków, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, s. 11–33.
Topolski J. (red.) (1981b), Świadomość historyczna Polaków, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.
Topolski J. (red.) (1994), Studia nad świadomością historyczną Polaków, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Wrzesiński, W. (1962), Problemy świadomości narodowej ludności polskiej na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1920–1939, Olsztyn: Stacja Naukowa Polskiego Towarzystwa Historycznego.
Violetta Julkowska, Świadomość historyczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 478-483.
