Kategoria odnosząca się do nastawienia psychicznego, emocjonalnego lub etycznej i kulturowej interpretacji względem czynu, uważanego za złamanie norm moralnych. Często używana w związku z ewentualnością przebaczenia i → pojednania. Po II wojnie światowej nastąpiła popularyzacja tego pojęcia w wyniku upowszechnienia dyskursu moralnego w europejskiej → kulturze pamięci.
Pojęcie winy pochodzi z obszaru → etyki jednostkowej. Początkowo należało do refleksji religijnej, zajmując szczególne miejsce w judaizmie i teologii chrześcijańskiej, w której wina wiąże się ściśle z pojęciem grzechu i często występuje w parze z takimi pojęciami, jak „odkupienie” i „przebaczenie” (Neblett 1974). W kulturze antycznej z kolei pojęcie to kojarzone jest z mitem o Edypie, który, chcąc uniknąć przepowiedzianej mu winy kazirodztwa i ojcobójstwa, nieświadomie ku niej zmierza. Dla Platona (ok. 427–347 p.n.e.) natomiast źródłem refleksji o winie jest proces Sokratesa (469–399; Fedon, Obrona Sokratesa).
Wina w sensie moralnym nie jest tożsama z odpowiedzialnością prawną, choć w pewnych sytuacjach obszary ich definicji na siebie zachodzą. Można przyrównać ją raczej do piętna ciążącego na krzywdzicielu, wynikającego z faktu wyrządzenia złego czynu – krzywdy. Wywołuje ona ból i gniew pokrzywdzonego, wytwarza również szczególną relację między → ofiarą a sprawcą, czyniąc tego ostatniego winnym. Krzywda niszczy nie tylko relację między dwoma osobami, lecz także nasze wrodzone zaufanie do świata. Podczas gdy pokrzywdzonego definiuje się przez odczucie urazy lub gniewu moralnego, definicja krzywdziciela opiera się na poczuciu winy, choć może się zdarzyć, że ten w ogóle do winy się nie poczuwa (Piłat 2003).
Zaistnienie krzywdy i winy to warunki ewentualnego przebaczenia lub pojednania. Osobnym pytaniem pozostaje, czy każdą winę można przebaczyć – być może istnieją czyny, które należy uznać za niewybaczalne (Jankélévitch 2005). Istnieją także różne koncepcje tego, co może stać się z winą, dotyczące np. tego, czy jest usuwalna. Według niektórych przebaczenie likwiduje jej negatywne skutki, ale nie samą winę. Nie oczyszcza zatem relacji między ludźmi, ale je uzdrawia (Margalit 2002: 67) Istnieją też różne sposoby unieważnienia winy: zmazanie (gdy pokrzywdzony odwołuje się do miłości lub oczekuje, że zmazania winy dokonana Bóg), → zapomnienie (zgodnie z powiedzeniem „czas goi rany”) i tolerowanie (gdy nie przyjmujemy do wiadomości wyrządzanej krzywdy np. w imię tolerowania osoby, która nie ma możliwości się zmienić; Hampton 1987).
Jako powód wprowadzenia winy do polityki wymienia się najczęściej specyfikę historii XX w. Politologiczna koncepcja winy łączona była z Niemcami – krajem odpowiedzialnym za Holokaust i największy obóz Zagłady: Auschwitz (Meier 2002: 132). Do priorytetów wczesnej alianckiej polityki denazyfikacyjnej należało propagowanie koncepcji niemieckiej winy zbiorowej, jednak już logika procesów toczonych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze oparta była na prawnym założeniu winy ekskluzywnej, czyli winy konkretnych osób za konkretne, udowodnione im zbrodnie. W toku dyskusji, jakie się wówczas toczyły na temat odpowiedzialności Niemców za zbrodnie narodowego socjalizmu, Karl Jaspers (1883–1969) wyróżnił cztery rodzaje winy: winę polityczną (związaną z polityczną odpowiedzialnością), winę moralną (odnoszącą się do indywidualnej postawy każdego Niemca), winę metafizyczną (niezależną od faktycznych możliwości działania) oraz winę zbiorową (wynikającą z poczucia wspólnoty; Jaspers 2008 [1946]).
Pojęcie winy odegrało doniosłą rolę w kształtowaniu kultury pamięci i powojennego wizerunku Republiki Federalnej, a także przyczyniło się do szeregu istotnych debat, jak choćby sporu historyków (Historikerstreit). W kolejnych dziesięcioleciach kategoria winy używana była również w odniesieniu do innych krajów europejskich. W tym kontekście Tony Judt (1948–2010) interpretuje → Zagładę jako jedno z najważniejszych, jeśli nie najważniejsze, wydarzeń dla kształtowania tożsamości europejskiej w XX w. (Judt 2008 [2005]: 908).
Pytanie o winę zbiorową oraz o to, czy można mówić o zbiorowych podmiotach moralnych, pozostaje jednak fundamentalne. Zbrodnię w znaczeniu prawnym może popełnić więcej niż jedna osoba. Choć prawo dopuszcza jedynie indywidualną odpowiedzialność karną, pojawiają się argumenty, że w wyjątkowych przypadkach zastosowanie pojęcia winy zbiorowej jest poprawne. Gdy zbrodnię popełnia określona grupa, której członkowie nie działają chaotycznie, ale według schematu operacyjnego, spada na nich wspólna wina, nawet jeśli udział osobisty poszczególnych osób był znikomy lub przyczynkowy. Rozstrzygające jest więc to, czy działały one w ramach zorganizowanego planu albo w imieniu zbrodniczego państwa. Istnienie winy zbiorowej w tym sensie nie wyklucza osobistej odpowiedzialności każdego uczestnika z osobna. Takie właśnie rozważania prowadzono w kontekście spuścizny XX-wiecznych totalitaryzmów. Trwa również dyskusja nad tym, czy możliwe jest, by wina przechodziła na kolejne → pokolenia (Arendt 1985 [1945]; Grabowski 2001; Zvie Bar-On 2000 [1984/1985]).
Karolina Wigura
Hasła pokrewne: etyka, martyrologia, ofiara, pojednanie, polityka historyczna, rozliczenie
Bibliografia
Arendt H. (1985), „Zorganizowana wina i powszechna odpowiedzialność”, tłum. J. Sieradzki, Literatura na Świecie, 6 (167), s. 36–41.
Barkan E. (2001), The Guilt of Nations: Restitution and Negotiating Historical Injustices, Baltimore: John Hopkins University Press.
Brooks R.L. (1999), When Sorry Isn’t Enough. The Controversy over Apologies and Reparations for Human Injustice, New York, London: New York University Press
Grabowski M. (2001), Krajobraz winy. Próba analizy fenomenologicznej, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Hampton J. (1987), The retributive idea, w: J.G. Murphy, J. Hampton (red.), Forgiveness and Mercy, Cambridge: Cambridge University Press, s. 111–161.
Jankélévitch V. (2005), Forgiveness, tłum. A. Kelly, Chicago, London: University of Chicago Press [Jankélévitch V. (1967), Le pardon, Paris: Aubier-Montaigne].
Jaspers K. (2008), Zróżnicowanie niemieckiej winy, tłum. K. Piesowicz, w: J. Jabłkowska, L. Żyliński (red.), O kondycji Niemiec. Tożsamość niemiecka w debatach intelektualistów po 1945 roku, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 55–75.
Judt T. (2008), Powojnie. Historia Europy od roku 1945, tłum. R. Bartołd, Poznań: Wydawnictwo Rebis.
Margalit A. (2002), The Ethics of Memory, Cambridge: Harvard University Press.
Meier Ch. (2002), Von Athen bis Auschwitz. Betrachtungen zur Lage der Geschichte, München: Deutscher Taschenbuch Verlag.
Neblett W. (1974), „The ethics of guilt”, The Journal of Philosophy, 18, s. 652–663.
Piłat R. (2003), „Krzywda i zadośćuczynienie”, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Zvie Bar-On A. (2000), „Miara odpowiedzialności”, w: J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Wina, kara, wybaczenie, tłum. A. Lipszyc, Warszawa: Fundacja Aletheia, s. s. 25-42.
Karolina Wigura, Wina, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 516-517.
