Klaus Zernack Colloquium 2025:
Aus Ruinen – Krieg, (Wieder)Aufbau und Transformation
Wiederaufbau eines Landhauses
Mies van der Rohe und die Villa Wolf in Gubin
PL ↓
Termin: 28. Oktober 2025, 18 Uhr
Ort: Zentrum für Historische Forschung Berlin
der Polnischen Akademie der Wissenschaften,
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Am letzten Dienstag im Oktober möchten wir uns im Rahmen des Klaus Zernack Colloquiums mit einem besonderen Wiederaufbauprojekt beschäftigen. Bei der Villa Wolf handelt es sich um ein Einfamilienhaus, das östlich der Neiße in dem damals deutschen Guben in den Jahren 1925 und 1927 entstanden ist und nach einem Brand 1945 nicht wieder aufgebaut wurde. Sowohl der Architekt des Hauses, die Familie, die das Haus in Auftrag gab, sowie die deutsch-polnischen Wiederaufbaubemühungen, die vor über zehn Jahren begannen, passen gut in das diesjährige Motto „Aus Ruinen – Krieg, (Wieder)Aufbau und Transformation“ der Veranstaltungsreihe, die vom Zentrum für Historische Forschung Berlin gemeinsam mit dem Deutsch-Polnischen Haus organisiert wird.
Ludwig Mies van der Rohe (eigentlich Maria Ludwig Michael Mies, 1886 –1969) war ein deutsch-amerikanischer Architekt, der zu den bekanntesten und bedeutendsten Vertretern des Modernismus gezählt wird. Die Villa Wolf gilt als sein „erster dezidiert moderner Bau“. Welche bahnbrechenden architektonischen Erneuerungen kamen in Guben zum Einsatz und wurden von Mies van der Rohe beim Bau der Villa Tugendhat in Brünn (1929 –1930) und des Deutschen Pavillons in Barcelona (1928 –1929) fortgesetzt und weiterentwickelt?
Die Hochzeit von Erich Wolf und Elisabeth Wilke im Jahr 1922 vereinte zwei große Unternehmerfamilien aus der Gubener Textilbranche, die das Erscheinungsbild der Provinzstadt bereits zuvor architektonisch geprägt hatten. Was sagt uns die Entscheidung von Erich Wolf, sein Familienhaus von Mies van der Rohe bauen zu lassen? Welche Kontinuitäten und Brüche lassen sich anhand der Familie Wolf, die fast 20 Jahre in der Villa gewohnt hat, erkennen?
Der deutsch-polnische „Förderverein zum Wiederaufbau der Villa Wolf“ wurde am 13. Juni 2017 gegründet. Nachdem 2014 mit der Rekonstruktion der verlorenen Baupläne begonnen wurde, folgten 2021 umfassende archäologische Grabungen, die große Teile des Kellers, einzelne Treppenansätze und Reste des Mauerwerks zutage förderten. 2023 erschien im DOM Publishers Verlag ein aufwendiger Band mit dem Titel: „Mies van der Rohe. Villa Wolf in Gubin. Geschichte und Rekonstruktion (hg. v. Dietrich Neumann)“, der den vielschichtigen Kontext, die Grabungen und die Wiederaufbauidee dokumentiert. Nach den letzten Plänen soll in dem wiederaufgebauten Meilenstein moderner Architektur ein deutsch-polnisches Kultur- und Begegnungszentrum entstehen. Dabei stellen sich die Fragen nach realistischer Fertigstellung des ambitionierten Projekts und seine Einbettung in die deutsch-polnische Grenzregion.
Florian Mausbach (geb. 1944) ist Architekt und Stadtplaner. Von 1995 bis 2009 leitete er das Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung (BBR), verantwortlich für die zivilen Bundesbauten in Berlin, Bonn und im Ausland, sowie wissenschaftliches Institut für Städtebau und Raumordnung. Nach seinem Studium der Architektur und Stadtplanung in Braunschweig und Berlin arbeitete Mausbach zunächst in Düsseldorf, bevor er von 1979 bis 1990 in der Stadtverwaltung von Frankfurt am Main und in den 1990er Jahren in Bielefeld und im vereinigten Berlin die Stadtentwicklung mitgestaltete. Er war Initiator eines 2017 gestarteten Aufrufs zum Bau eines Denkmals für die polnischen Opfer der deutschen Besatzung, bei dem mit der Einweihung eines provisorischen Denkmals dieses Jahr ein wichtiges Teilziel erreicht wurde. Zudem engagiert er sich seit Jahren in einem Verein, der im Rahmen der deutsch-polnischen Zusammenarbeit den Wiederaufbau der Villa Wolf in Gubin, einem Werk von Ludwig Mies van der Rohe, anstrebt. Am 17.10.2025 wird Florian Mausbach mit dem Ritterkreuz des Verdienstordens der Republik Polen ausgezeichnet.
Beata Halicka ist Professorin für die Geschichte Ostmitteleuropas an der Adam-Mickiewicz-Universität in Posen. Von 2006 bis 2013 war sie an der Europa-Universität Viadrina in Frankfurt (Oder) tätig und hatte Gastprofessuren an den Universitäten von Calgary (Kanada) sowie El Paso und Phoenix (USA) inne. Ihre Forschungsschwerpunkte sind Zwangsmigrationen, Nationalismus, deutsch-polnische Beziehungen, die polnische Diaspora, Grenzregionen sowie Erinnerungskultur und -politik. Für ihr Buch „Polens Wilder Westen – Erzwungene Migration und die kulturelle Aneignung des Oderraums 1945–1948” erhielt sie 2016 den Identitas-Preis für das beste historische Buch in Polen. In ihrem aktuellen Projekt beschäftigt sie sich mit den Schicksalen polnischer Frauen, die im Kontext des Zweiten Weltkriegs in die USA emigrierten.
Jakub K. Sawicki ist Übersetzer, Historiker und Projektkoordinator. Er beschäftigt sich mit deutscher und polnischer Geschichte der letzten Jahrhunderte. Er verfasste u. a. seine Magisterarbeit über den Warschauer Kultur- und Wissenschaftspalast in der volkspolnischen Öffentlichkeit und widmet sich in seiner Doktorarbeit den Esskulturen in der BRD, der DDR und VR Polen um 1970. Seit September 2023 koordiniert er die wissenschaftlichen Projekte am Zentrum für Historische Forschung Berlin der PAN.
Klaus Zernack Colloquium 2025:
Wyrosłe z ruin – wojna, (od)budowa i transformacja
Odbudowa rezydencji:
Mies van der Rohe i Willa Wolfa w Gubinie
Miejsce: Centrum Badań Historycznych PAN,
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
W ostatni wtorek października w ramach seminarium Klaus Zernack Colloquium chcielibyśmy zająć się szczególnym projektem odbudowy. Willa Wolfa to dom jednorodzinny, który powstał w latach 1925–1927 na wschód od Nysy, w ówczesnym niemieckim Guben, i po pożarze w 1945 roku nie został odbudowany. Zarówno architekt domu, rodzina, która zleciła jego budowę, jak i niemiecko-polskie wysiłki na rzecz odbudowy, które rozpoczęły się ponad dziesięć lat temu, dobrze wpisują się w tegoroczne motto „Wyrosłe z ruin – wojna, (od)budowa i transformacja” cyklu wydarzeń organizowanych przez Centrum Badań Historycznych w Berlinie we współpracy z Domem Polsko-Niemieckim.
Ludwig Mies van der Rohe (właściwie Maria Ludwig Michael Mies, 1886–1969) był niemiecko-amerykańskim architektem, zaliczanym do najbardziej znanych i znaczących przedstawicieli modernizmu. Willa Wolfa jest uważana za jego „pierwszą zdecydowanie modernistyczną budowlę”. Powstaje pytanie, jakie przełomowe innowacje architektoniczne, które zastosowano w Gubinie, były kontynuowane i rozwijane przez Miesa van der Rohe podczas budowy Willa Tugendhatów w Brnie (1929–1930) oraz niemieckiego pawilonu wystawowego w Barcelonie (1928–1929)?
Ślub Ericha Wolfa i Elisabeth Wilke w 1922 roku połączył dwie wielkie rodziny przedsiębiorców z branży tekstylnej z Gubina, które już wcześniej wpłynęły na architekturę tego prowincjonalnego miasta. Co nam mówi decyzja Ericha Wolfa o zleceniu budowy domu rodzinnego Miesowi van der Rohe? Co na przykładzie rodziny Wolfów, która mieszkała w willi przez prawie 20 lat, można powiedzieć o historycznej ciągłości i zerwaniu?
Niemiecko-polskie „Stowarzyszenie na rzecz odbudowy Willi Wolfa” zostało powołane 13 czerwca 2017 roku. Po rozpoczęciu w 2014 r. rekonstrukcji utraconych planów budowlanych, w 2021 roku przeprowadzono szeroko zakrojone wykopaliska archeologiczne, które ujawniły duże fragmenty piwnicy, pojedyncze stopnie schodów i pozostałości murów. W 2023 r. wydawnictwo DOM Publishers opublikowało bogato ilustrowany tom zatytułowany: „Mies van der Rohe. Willa Wolfa w Gubinie. Historia i odbudowa” (por red. Dietricha Neumanna), który dokumentuje wielowarstwowy kontekst, wykopaliska i ideę odbudowy. Zgodnie z ostatnimi planami w odbudowanym symbolu nowoczesnej architektury ma powstać polsko-niemieckie centrum kultury i spotkań. Rodzi to pytania o realistyczną realizację tego ambitnego projektu i jego osadzenie w niemiecko-polskim regionie przygranicznym.
Jesteśmy bardzo zadowoleni, że udało nam się zaprosić Floriana Mausbacha, jednego ze współtwórców inicjatywy odbudowy, do wygłoszenia wykładu, a także Prof. Beatę Halicką, znaną znawczynię polsko-niemieckiego regionu przygranicznego, do wygłoszenia komentarza. Moderatorem wydarzenia będzie Jakub K. Sawicki (CBH PAN).
Florian Mausbach (ur. 1944) – architekt i urbanista. W latach 1995-2009 kierował Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung (BBR), odpowiedzialny za cywilne budynki federalne w Berlinie, Bonn i za granicą, jest to także instytut naukowy zajmujący się urbanistyką i zagospodarowaniem przestrzennym. Po studiach z architektury i planowania miejskiego w Brunszwiku i Berlinie, Mausbach pracował w zawodzie najpierw w Düsseldorfie, by następnie w latach 1979-1990 kształtować we władzach miasta rozwój urbanistyczny Frankfurtu nad Menem, a w latach 90-tych Bielefeldu i zjednoczonego Berlina. Był inicjatorem rozpoczętej w 2017 r. apelu na rzecz budowy pomnika poświęconego polskim ofiarom niemieckiej okupacji, co w tym roku pozwoliło osiągnąć ważny cel pośredni, jakim było odsłonięcie tymczasowego pomnika. Ponadto od lat angażuje się w działalność stowarzyszenia, które w ramach współpracy polsko-niemieckiej dąży do odbudowy Willi Wolfa w Gubinie, dzieła Ludwiga Miesa van der Rohe. 17 października 2025 r. Florian Mausbach zostanie odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej.
Beata Halicka jest profesorką historii Europy Środkowo-Wschodniej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W latach 2006–2013 pracowała na Uniwersytecie Europejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą oraz była profesorką wizytującą na uniwersytetach w Calgary (Kanada) oraz El Paso i Phoenix (USA). Jej badania koncentrują się na przymusowych migracjach, nacjonalizmie, stosunkach polsko-niemieckich, polskiej diasporze, regionach przygranicznych oraz kulturze i polityce pamięci. Za swoją książkę Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945-1948 otrzymała w 2016 roku Nagrodę Identitas dla najlepszej książki historycznej w Polsce. W swoim obecnym projekcie zajmuje się losami polskich kobiet, które w kontekście II wojny światowej wyemigrowały do Stanów Zjednoczonych.
Jakub K. Sawicki jest tłumaczem, historykiem i koordynatorem projektów naukowych. Zajmuje się historią Niemiec i Polski ostatnich stuleci. Napisał m.in. pracę magisterską na temat warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki w polskiej opinii publicznej, a w swojej pracy doktorskiej zajmuje się kulturą jedzenia w RFN, NRD i PRL około 1970 roku. Od września 2023 roku koordynuje projekty naukowe w Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie.
