Najczęściej definiowane jako grupa osób w podobnym wieku i w tym sensie zbliżone do pojęcia „kohorta”, które w demografii oznacza zbiór ludzi wyodrębnionych ze względu na przyjętą kategorię czasową, np. osoby urodzone w określonej dekadzie, abiturientów jednego roku, pracowników przechodzących w danym okresie na emeryturę itp. Biologiczne spojrzenie na pokolenia akcentuje ich kolejność: rodzice płodzą dzieci, te zaś płodzą swoje dzieci, które są zarazem wnukami tych pierwszych itd. We współczesnej humanistyce bardziej rozpowszechniona jest kulturowa definicja pokolenia, która zakłada, że tworzą je nie tylko osoby w określonym przedziale wiekowym, lecz także podzielające pewne wspólne, kształtujące je → doświadczenia. W tym ujęciu wiek metrykalny jednostki jest tylko jednym z wielu aspektów pokoleniotwórczych.
Pokolenia historyczne i ideowe
Pierwsze ważne próby naukowego opisu pokoleń pochodzą z pierwszej połowy XIX w., gdy August Comte (1798–1857) w Rozprawie o duchu filozofii pozytywnej [1830–1842] zastanawiał się nad związkiem między tempem zmian pokoleniowych a mechanizmami postępu cywilizacyjnego (zob. Jaeger 1977: 431). W tym sensie rozważania o pokoleniach wpisane są w początki refleksji socjologicznej. W 1875 r. Wilhelm Dilthey (1833–1911) wyartykułował myśl, która do dziś dominuje w badaniach nad pokoleniami, mimo że rzadko kojarzona bywa z nazwiskiem tego uczonego: mianowicie, że pokolenie tworzą ludzie, którzy w czasie swojej młodości podlegali tym samym wpływom zewnętrznym (tamże: 432). Do socjologii wprowadził analogiczną koncepcję Karl Mannheim (1893–1947), który w przełomowym artykule zatytułowanym Problem pokoleń [1928] dostrzegł współistnienie pokoleń historycznych i rzeczywistych. O przynależności do pokolenia historycznego decydował, według niego, wiek biologiczny, natomiast do pokolenia rzeczywistego – wspólne doświadczenie pewnego wydarzenia w młodości. W myśl tego założenia jednostki pokoleniowe łączy wspólna lokacja czasowa oraz wspólne doświadczenie historyczne, natomiast dzielą je m.in. kulturowe i ekonomiczne warunki dorastania (Mannheim 1992/1993: 156–158). W ten sposób Mannheim wprowadził podwójny podział struktury społecznej: w wymiarze synchronicznym społeczeństwa dzieliły się na → klasy, w wymiarze diachronicznym zaś – na pokolenia.
Niedługo później, w wykładach wygłaszanych pod koniec lat 20. XX w., podobnie definiował pokolenie José Ortega y Gasset (1883–1955), podkreślając, że między osobami należącymi do tego samego pokolenia istnieje nić porozumienia, która skutkuje charakterystycznym sposobem myślenia, przeżywania i działania danej zbiorowości. Rodzi się ona na podłożu rówieśniczej wspólnoty doświadczeń, na gruncie wyborów aksjologicznych dokonywanych w młodości. Zdaniem Ortegi y Gasseta istotą tej wspólnoty staje się wydarzenie pokoleniotwórcze, które przed każdą jednostką stawia konieczność dokonania moralnego wyboru określonych wartości (Ortega y Gasset 1992 [1957]: 46). Tak rozumiane pokolenie bliskie jest → wspólnocie pamięci. Z idei Ortegi y Gasseta czerpał jego uczeń, Julián Marías (1914–2005), podkreślając, że pokolenie spajają wspólne, empirycznie uchwytne praktyki i postawy życiowe oraz obyczaje (zob. Spitzer 1973: 1356).
W odniesieniu do → historii Polski ważną kategoryzację wprowadził Roman Wapiński (1931–2008), który posługiwał się pojęciem pokolenia ideowego (Wapiński 1983, 1991), łącząc w ten sposób ujęcie demograficzne z kulturowym. Wskazał on na trzy pokolenia elit intelektualnych i politycznych, które współkształtowały odbudowę niepodległej Polski po 1918 r.: pokolenie pozytywistyczne (urodzone w latach 1835–1859), a zatem osoby, których pamięć obejmowała powstanie styczniowe; pokolenie niepokornych (urodzone w latach 1860–1882; pojęcie to przejął za książką Bohdana Cywińskiego Rodowody niepokornych [1971]) oraz pokolenie Polski niepodległej (urodzone po 1882 r.). Wapiński argumentował, że kohorty te były kształtowane przez różne okoliczności historyczne (m.in. upadek powstania styczniowego, upowszechnienie idei socjalistycznych, długi okres bez zrywów narodowowyzwoleńczych), które wpływały na formowanie się różnych postaw wobec polityki i państwa.
Wydaje się, że koncepcja pokolenia ideowego przeżywa ostatnio duży rozkwit, choć bez świadomych nawiązań do Ortegi y Gasseta, Maríasa czy Wapińskiego (nieraz wymieniany jest tylko tekst Mannheima). Refleksja o wpływie zewnętrznych czynników ekonomicznych czy technologicznych na kształtowanie się młodych pokoleń przyświeca twórcom takich pojęć, jak: „generacja X” (Brzozowska 2005), urodzona mniej więcej latach 1960–1985, czy „generacja Y”, która przyszła na świat w kolejnych dwóch dekadach (tzw. iksy i igreki). Głośną dyskusję wywołał w Polsce manifest pokoleniowy muzyka Kuby Wandachowicza, który diagnozował kryzys młodego pokolenia Polaków u progu XXI w., nazywając je „generacją nic” (Wandachowicz 2002). Myśl tę, niejako à rebours, pogłębiają głosy o pokoleniu „jednowymiarowym”, nazwanym tak w nawiązaniu do znanej książki Herberta Marcusego (1898–1979; Marcuse 1991 [1964]), które charakteryzuje się brakiem wykrystalizowanych praktyk, poglądów czy → rytuałów (Sowa 2010).
Wydarzenia pokoleniotwórcze
Zdaniem większości badaczy przeżycie ważnego momentu historycznego może uformować pokolenie jedynie z tych osób, które doświadczają go w określonym momencie swojego życia. Za wiek najbardziej podatny uważa się okres młodości, jakkolwiek bywa on różnie definiowany. Ortega y Gasset określał np. okres największej historycznej aktywności jednostek na wiek pomiędzy 30. a 60. rokiem życia, ponieważ dopiero wtedy człowiek potrafi określić własny światopogląd (Ortega y Gasset 1993 [1942]: 41–43).
W historii XX w. można wskazać co najmniej kilka wydarzeń, które ukształtowały osobne pokolenia, zarówno w ujęciu narodowym, jak i europejskim czy wręcz światowym. W polskiej kulturze wyraziste i odgrywające istotną rolę kulturotwórczą było tzw. pokolenie Kolumbów – nazwane tak za książką Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20 [1957]. Należą do niego osoby, których młodość (tj. lata bezpośrednio po maturze) przypadła na czas II wojny światowej. Wielu z nich brało także czynny udział w powstaniu warszawskim. Jest to więc generacja, na której szczególne okoliczności historyczne wymogły przyspieszenie okresu dojrzewania i niemal błyskawiczne przejście od dzieciństwa do dorosłości. Należeli do niej m.in. sam Bratny (ur. 1921) i Jan Józef Szczepański (1919–2003), Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000), Krzysztof Kamil Baczyński (1921–1944), Tadeusz Różewicz (ur. 1921), Andrzej Munk (1921–1961) czy Jerzy Stefan Stawiński (1921–2010).
O tym, jak wiele pokoleń ideowych – z demograficznego punktu widzenia zbliżonych, lecz politycznie bardzo odległych – ukształtowały wydarzenia II wojny światowej i okresu bezpośrednio ją poprzedzającego, świadczy historia Niemiec. W 1997 r. socjolog Heinz Bude konstatował: „To była kwestia danego rocznika, która sprawiała, że ktoś był tak czy inaczej uwikłany w wydarzenia historyczne, co tak czy inaczej czyniło go winnym. Dla urodzonych w 1924 r. obowiązują inne kryteria niż dla urodzonych w 1930 r. Różnica trzech lat czyni z tych pierwszych pokolenie winnych, młodych żołnierzy, z drugich – «pokolenie sceptycznych» pomocników służby przeciwlotniczej, z trzecich zaś «bezstronne pokolenie białych roczników»” (Assmann 2009 [1999]: 162). Szczególnie kulturotwórczą rolę odegrało w powojennych Niemczech wspomniane przez Budego pokolenie pomocników służby przeciwlotniczej (Flackhelfergeneration), do którego należą m.in. pisarze Günter Grass i Martin Walser (obaj urodzeni w 1927 r.).
Mianem europejskich, a nawet globalnych wydarzeń pokoleniotwórcznych można określić protesty końca lat 60. XX w., które ukształtowały generację zwaną „pokoleniem ’68”. Trzeba jednak zaznaczyć, że specyfika tych wydarzeń była w różnych krajach odmienna: w Stanach Zjednoczonych zdominowały je protesty przeciwko wojnie w Wietnamie, w Niemczech rewoltę studencką wywołała m.in. konieczność → rozliczenia poprzedniego pokolenia za zbrodnie narodowego socjalizmu, we Francji ruch kontestacyjny napędzał sprzeciw wobec burżuazyjnego stylu życia, w Czechach zamieszki wywołało mianowanie Aleksandra Dubčeka (1921–1992) na stanowisko pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Czechosłowacji (tzw. praska wiosna), natomiast w Polsce– brak zgody młodych ludzi na cenzurę (wstrzymanie inscenizacji Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka [1924–2002] pod koniec stycznia 1968 r.) oraz antysemickie represje. Różnie potoczyły się też dalsze losy tego pokolenia: o ile np. we Francji czy w Niemczech szybko zdobyło ono bezpośredni wpływ na kulturę i politykę, o tyle np. w Polsce wielu jego przedstawicieli było aresztowanych i powróciło do działalności publicznej dopiero w latach „Solidarności” (na ogół w opozycyjnym podziemiu) oraz po 1989 roku.
Na przykładzie francuskiej generacji ’68 Pierre Nora rozwija koncepcję pokolenia kulturowego, nadając jej status jednego z francuskich → miejsc pamięci. W jego opinii przedstawiciele ważnych pokoleń kulturowych, będący uczestnikami bądź świadkami wydarzeń historycznych, stają się ucieleśnieniem określonej pamięci i symbolem związanej z nią → tożsamości. W każdej kulturze istnieją pokolenia, które są wzorem w sensie ideologicznym, nawet jeśli kolejne generacje nie kontynuują promowanych przez nie wartości i postaw.
Przykład „pokolenia ’68” pokazuje, że wyobrażenia o jednolitych generacjach są przeważnie konstrukcją post factum. W większości wypadków mamy bowiem do czynienia z dość zróżnicowanymi grupami, różnie reagującymi na te same bądź podobne wydarzenia. Jednostkowe doświadczenia okazują się nieraz do tego stopnia indywidualne, że mogą prowadzić do istotnych odmienności wewnątrz jednego pokolenia. Na przykładzie polskiego doświadczenia okupacji niemieckiej w trakcie II wojny światowej Antonina Kłoskowska (1919–2001) udowadnia, że w obrębie jednej generacji to samo doświadczenie pokoleniowe wywołuje zróżnicowane reakcje zależne od przynależności społecznej, zawodowej, poziomu wykształcenia czy światopoglądu (Kłoskowska 2012: 302–303). Podobne mechanizmy dostrzegł także amerykański historyk Alan B. Spitzer, który podkreślał, że przyczyny (nie)wyodrębniania się wspólnot pokoleniowych są bardzo zróżnicowane: nie każde ważne wydarzenie, w którym biorą ludzie w podobnym wieku, prowadzi do kształtowania się pokoleń (Spitzer 1973).
Niektóre definicje wydarzenia pokoleniotwórczego zakładały, że musi ono mieć charakter traumatyczny (Garewicz 1983: 77–78). Wśród współczesnych polskich badaczy warto wskazać stanowisko Krzysztofa Wieleckiego, który twierdzi, że wydarzenia traumatyczne jedynie przyspieszają procesy pokoleniotwórcze, nie decydują jednak o powstaniu kolejnych pokoleń (Wielecki 1990). Barbara Fatyga natomiast proponuje uwzględnić inne niż traumatyczne doświadczenia pokoleniowe (Fatyga 2005: 197), a Hanna Świda-Ziemba (1930–2012) całkowicie odrzuca wpływ przeżycia pokoleniowego na powstawanie kolejnych generacji. W jej przekonaniu koncepcje zakładające wpływ wydarzeń historycznych na tożsamość jednostek nie uwzględniają tych osób, na których przeżycia te nie wycisnęły żadnego piętna (Świda-Ziemba 1995: 47). Jej zdaniem kluczowa okazuje się wspólnota światopoglądowa: postawy, system wartości i oczekiwania. Przykładem tak rozumianego pokolenia może być tzw. pokolenie JP II, jeśli rozpatrywać jego istnienie jako zjawisko społeczne, nie zaś jako fenomen religijny. Trudno jednoznacznie wskazać przedział wiekowy jego przedstawicieli czy konkretne wydarzenie pokoleniotwórcze – może nim być sam wybór Karola Wojtyły (1920–2005) na papieża, jego pielgrzymki do Polski czy wreszcie śmierć i pogrzeb. Pokolenie to – o ile przystać na jego istnienie – rozumiane jest z jednej strony jako grupa wyznająca wartości oparte na nauczaniu Jana Pawła II (ujęcie symboliczne), z drugiej zaś – jako zbiorowość osób, których bliżej nieokreślona młodość przypadła na lata jego pontyfikatu (ujęcie realistyczne).
Pokolenia artystyczne i literackie
Omawiając pokolenie jako zjawisko kulturowe, należy zwrócić uwagę na pokolenia artystyczne. Klasyczną rozprawą, wskazującą na pokoleniowo uwarunkowane różnice stylu w dziejach malarstwa, jest książka Das Problem der Generationen in der Kunstgeschichte Europas [1926] Wilhelma Pindera (1878–1947). W polskiej humanistyce trzeba wymienić pojęcie pokolenia literackiego, propagowane przez Kazimierza Wykę (1910–1975). Terminem tym określa on grupę twórców, którzy pod wpływem określonego zjawiska historycznego doznali wstrząsu duchowego (Wyka 1977: 104), co zadecydowało o ich poczuciu odrębności w stosunku do innych grup, uformowało ich wyjątkowe postrzeganie świata, niezależne od przynależności klasowej i szczegółowych kontekstów biograficznych, oraz wycisnęło piętno na ich twórczości. W tym ujęciu pokolenia literackie to np. pokolenie wojenne (w wąskim wariancie: pokolenie Kolumbów) czy pokolenie „współczesności”, które kształtowało polski krajobraz literacki po 1956 roku.
W tak rozumianym pokoleniu kluczowe jest występowanie dwu zasadniczych cech pokoleniotwórczych: przeżycia pokoleniowego i świadomości pokoleniowej, akcentującej odrębność od poprzedników. Stąd u początków pokoleń literackich czy – szerzej – artystycznych często stoją manifesty, które deklarują odmienność nowych dzieł od wcześniejszych. Na przykład przedstawiciele Nowego Kina Niemieckiego, nurtu zapoczątkowanego manifestem młodych twórców filmowych na festiwalu w Oberhausen w 1962 r., ogłaszali „śmierć kina papy”, czyli formalnie i treściowo zachowawczych filmów z lat 50. XX wieku.
Pokolenia a problem pamięci
Świadomość odrębności i zarazem wyjątkowości względem poprzedników oraz głoszenie potrzeby zmian wpisuje się w zjawisko „konfliktu pokoleń”. Pojęcie „konflikt” nie musi mieć jednak znaczenia negatywnego. Zmiana pokoleń jest stałym elementem w rozwoju społeczeństw i przebiega na różne sposoby w odrębnych kulturach. W zależności od rodzaju relacji międzypokoleniowych Margaret Mead (1901–1978) wyróżniała trzy zasadnicze typy kultury: postfiguratywną, kofiguratywną i prefiguratywną. W pierwszym typie pokolenie starsze przekazuje wartości młodszej generacji, w ostatnim zaś następuje zamiana ról i to dzieci stają się nauczycielami dla dorosłych. Kultura kofiguratywna zakłada natomiast, że zarówno pokolenie młodsze, jak i starsze uczą się od siebie nawzajem (Mead 2000 [1978]: 26). W sytuacji gdy nowe formy kulturowe wypierają i zastępują stare, dochodzi do urwania ciągłości kulturowej. Mamy wówczas do czynienia z tzw. rozłamem międzypokoleniowym (generation gap).
Przekaz międzypokoleniowy stanowi także fundament → pamięci komunikacyjnej, o której pisze Jan Assmann. Zamyka się ona w obrębie współistniejących trzech do czterech generacji, obejmuje zatem pamięć o wydarzeniach z najbliższej → przeszłości (Assmann 2008 [1992]: 65–66). Pamięć komunikacyjna jest bazą dla ustnie przekazywanej pamięci rodzinnej, w ramach której rodzice i dziadkowie opowiadają swoje losy dzieciom i wnukom, co Harald Welzer, Sabine Moller i Karoline Tschuggnall opisali w książce Opa war kein Nazi („Dziadek nie był nazistą”, 2002). Zarazem jednak pamięć komunikacyjna obejmuje szersze grupy, w których ograniczony jest bezpośredni przekaz, a mimo to obowiązuje „horyzont norm i wartości danego pokolenia” (Assmann 2009: 161) Opiera się ona wówczas na artykulacji doświadczeń typowych dla określonych wspólnot. W wypadku obu typów pamięci komunikacyjnej – rodzinnego i pokoleniowego – istotne jest przekonanie o niemożności przekazania wszystkich → wspomnień, gdyż może się to spotkać z niezrozumieniem. Starsze pokolenia przemilczają więc często niektóre doświadczenia, akcentują zaś inne, by w ten sposób zbudować → narrację wspierającą pozytywną tożsamość własną oraz potomnych.
Kluczowy aspekt w rozumieniu relacji między pamięcią a pokoleniem stanowi wyjście poza koncepcję struktury rówieśniczej i przyjęcie założeń o konstrukcji symbolicznej, w ramach której dochodzi do współpracy i wymiany doświadczeń w obrębie wszystkich pokoleń dotkniętych przez określone doświadczenie historyczne (Weigel 2002: 269). Znaczenie poszczególnych wydarzeń nie wynika bowiem samo z siebie, lecz z przypisanej im interpretacji. W ten sposób do pokolenia wojennego i powojennego będą odczuwali przynależność ludzie w różnym wielu metrykalnym, gdyż ogólnospołeczne doświadczenia wojny mają charakter ponadgeneracyjny (Rosenthal 2012: 686).
Idąc dalej tym tropem, Susan Rubin Suleiman, badająca pamięć biograficzną (→ biografia) ocalonych z Holokaustu, wyodrębniła oprócz trzech tradycyjnych pokoleń (ocalałych, ich dzieci i wnuków) także pokolenie przejściowe. W jej przekonaniu możemy mówić o tzw. pokoleniu półtora (generation 1.5). Zaliczają się do niego osoby, które doświadczyły → Zagłady nieświadomie, tzn. we wczesnym dzieciństwie, wobec czego ich doświadczenie jest odbiciem doświadczenia poprzednich pokoleń (Suleiman 2002: 275–276). Podobne podejście do pamięci pokolenia ocalałych prezentuje Marianne Hirsch, która wprowadza pojęcie → postpamięci, rozumianej jako rodzaj transmisji traumatycznej wiedzy od pokolenia świadków w kierunku następnych generacji (Hirsch 2011 [2008]: 103–104).
Gabrielle Rosenthal podkreśla z kolei, że tzw. pokolenie dzieci wojny zostało ukształtowane przez dialog rodzinny i specyficzną sekwencję pokoleń. Doświadczenia poprzednich generacji nie zostają bowiem po prostu przejęte, lecz ulegają wielokrotnym transformacjom (Rosenthal 2012: 698). W ten sposób w pamięci pokoleniowej odmienne wspomnienia jednostkowe są „uśredniane” do standardu obowiązującego w danym pokoleniu, gdyż tylko w ten sposób mają one potencjał tożsamościotwórczy.
Wiktoria Kudela-Świątek, Magdalena Saryusz-Wolska
Hasła pokrewne: doświadczenie, dryfująca luka, pamięć komunikacyjna, postpamięć, wspólnota pamięci
Bibliografia
Assmann A. (2009) „1998 – Między pamięcią a historią”, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 143–173.
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Brzozowska B. (2005), Gen X. Pokolenie konsumentów, Kraków: Rabid.
Fatyga B. (2005), „Pokolenie”, w: J. Bokszański (red.), Encyklopedia socjologii: suplement, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 193–197.
Garewicz J. (1983), „Pokolenie jako kategoria socjofilozoficzna”, Studia Socjologiczne, 1, s. 75–87.
Hirsch M. (2011), „Pokolenie postpamięci”, tłum. M. Borowski, M. Sugiera, Didaskalia, 105, s. 28-36.
Jaeger H. (1977), „Generationen in der Geschichte. Überlegungen zu einer umstrittenen Konzeption”, Geschichte und Gesellschaft, 3, s. 429–452.
Kłoskowska A. (2012), Kultury narodowe u korzeni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Mannheim K. (1992/1993), „Problem pokoleń”, tłum. A. Mizińska-Kleczkowska, Colloquia Communia, 1/12, s. 136–169.
Marcuse H. (1991), Człowiek jednowymiarowy: badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego, tłum. S. Konopacki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Mead M. (2000), Kultura i tożsamość: studium dystansu międzypokoleniowego, tłum. J. Hołówka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Nora P. (1997), «La génération», w: P. Nora (red.), Les Lieux de mémoire, t. II, Paris: Gallimard, s. 2975–3015.
Orłowski H. (2014) (red.), Pokolenia albo porządkowanie historii, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje [w druku].
Ortega y Gasset J. (1992), Po co wracamy do filozofii?, tłum. E. Burska, M. Iwińska, A. Jancewicz, Warszawa: Spacja.
Ortega y Gasset J. (1993), Wokół Galileusza, tłum. E. Burska, Warszawa: Spacja.
Ossowska M. (1963), „Koncepcja pokolenia”, Studia Socjologiczne, 2, s. 47–51.
Peyre H. (1976), „Pokolenia literackie”, tłum. H. Chorbkowska, w: H. Markiewicz (red.), Współczesna teoria badań literackich za granicą, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 8–42.
Rodak P. (2000), Wizje kultury pokolenia wojennego, Wrocław: Funna.
Rosenthal, G. (2012), „Historyczna i rodzinna sekwencja pokoleń”, tłum. A. Pawlak, w: K. Kaźmierska (red.), Metoda biograficzna w socjologii. Antologia teksów, Kraków: Nomos, s. 685-700.
Sowa J. (2010), „Dyskretna nuda młodej burżuazji”, Tygodnik Powszechny, 15, s. 4.
Spitzer A.B. (1973), „The historical problem of generations”, American Historical Review, 78, s. 1353–1385.
Suleiman S.R. (2002), „The 1.5 Generation: Thinking about child survivors and the Holocaust”, American Imago: Studies in Psychoanalysis and Culture, 59, s. 277–295.
Świda-Ziemba H. (1995), Wartości egzystencjalne młodzieży lat dziewięćdziesiątych, Warszawa: ISNS UW.
Wandachowicz, K. (2002), „Generacja NIC”, Gazeta Wyborcza z 5.09.2002.
Wapiński R. (1983), „Pokolenia drugiej Rzeczpospolitej”, Kwartalnik Historyczny, 3, s. 483–504.
Wapiński R. (1991), Pokolenia drugiej Rzeczpospolitej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Weigel S. (2002), „Generation as «symbolic form». On the genealogical discourse of memory since 1945”, The Germanic Review, 77, s. 264–277.
Wielecki K. (1990), „Społeczne czynniki tożsamości pokoleniowej młodzieży”, Studia Socjologiczne, 1–2, s. 61–82.
Wyka K. (1977), Pokolenia literackie, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Wiktoria Kudela-Świątek, Magdalena Saryusz-Wolska, Pokolenie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 372-377.
