Pojęcie, które pojawiło się dopiero w XVIII w. i choć nawiązuje do greckiego patriá oraz łacińskiego terra patria, to poza źródłosłowem nie odwołuje się do starożytnej semantyki. Sięgnięcie do antycznej podstawy rdzeniowej pozwala jednak uzyskać efekt definicyjnej neutralności terminu, przydatny zwłaszcza w analizach o charakterze ogólnoteoretycznym (Dietz 2002: 202). Przedmiotem patriotyzmu najczęściej są → ojczyzna (patria), → naród oraz, rzadziej, państwo, a jego pojmowanie uzależnione jest od → czasu, miejsca i sytuacji historycznej. W znaczeniu uniwersalnym patriotyzm oznacza postawę afirmacji patrii rozumianej jako aksjologiczna wspólnota etnokulturowa i/lub polityczna. Piotr Burgoński zauważył, że patriotyzm ma strukturę relacyjną i w związku z tym zdefiniował go jako relację jednostki do społeczności lokalnej, regionalnej, narodowej, państwowej lub ponadnarodowej oraz wspólnotowego systemu wartości o charakterze afirmatywnym (Burgoński 2008: 28).
Antyczny rodowód słowa „ojczyzna” („ziemia ojców”, czyli miejsce pamięci przodków) ewokuje nie tylko określony topos → pamięci kulturowej, ale zawiera w sobie imperatyw wskazujący na konieczność jej kultywowania (→ obowiązek pamięci). Patriotyzm w sensie starożytnym wiązał się bowiem z → kultem i dopiero dzieje nowożytne, zwłaszcza XVIII w., wprowadziły pojmowanie tego terminu w kategoriach myśli społeczno-politycznej (Żuchowski 1991: 4). Rozszerzenie pola semantycznego pojęcia „ojczyzna” i przeniesienie jej na wyższe piętro oddziaływań społecznych o charakterze enkulturyzacyjnym spowodowały konieczność podjęcia przez animatorów tych procesów (przede wszystkim przez państwo oraz przywódców ruchów narodowych) pracy nad pamięcią kulturową, która zyskała wymiar semiotyczny w intencjonalnie kształtowanych i utrwalanych → figurach pamięci oraz praktykach → upamiętniania. Szczególnego znaczenia nabrały obchody świąt narodowych i państwowych, sakralizacja symboli i ceremoniałów uznanych za narodowe, kultywowanie pamięci o → bohaterach narodowych (np. → pomniki) oraz upamiętnianie ważnych z perspektywy określonej przez dane państwo wydarzeń historycznych – wszystkie te zabiegi znalazły odzwierciedlenie w prowadzonej przez państwa, począwszy od XIX w., polityce pamięci i → polityce historycznej, których efektem była nierzadko „tradycja wynaleziona” (Hobsbawm, Ranger 2008 [1983]).
W wielu definicjach patriotyzmu jako jego desygnat pojawia się słowo „naród”, co wywołuje napięcie między pojęciem „patriotyzm” a kategorią nacjonalizmu. Przykładowo w Słowniku wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych patriotyzm jest definiowany jako „miłość ojczyzny, własnego narodu, połączona z gotowością do ofiar dla niej, z uznaniem praw innych narodów i szacunkiem dla nich” (Kopaliński 2002: 380). W tym i podobnych przypadkach autorzy stosują zabieg polegający na wskazaniu antynomii zachodzącej między patriotyzmem a nacjonalizmem, chcąc w ten sposób zaakcentować aksjologicznie pozytywną wartość patriotyzmu rozumianego jako „dobra” emocja (uczucie miłości i wynikająca z niego postawa altruizmu narodowego) i zdystansować się od nacjonalizmu konotującego ich zdaniem „złe” emocje (uczucie nienawiści i wynikającą z niego postawę egoizmu narodowego; → afekt). Maurizio Viroli zauważył, że „nacjonalizacja” patriotyzmu nastąpiła dopiero na przełomie XVIII i XIX w. pod wpływem idei romantycznych (Viroli 1997). Podobnie twierdził Dolf Sternberger (1907–1989), dla którego patriotyzm jest starszy od nacjonalizmu, a pierwotny patriotyzm odwoływał się do pojęcia ojczyzny konstytuowanej nie przez ethnos, lecz demos. W tym znaczeniu ojczyzna jest wspólnotą polityczną, ściśle powiązaną z wolnością obywatelską i konstytucją, a patriotyzm konstytucyjny – tę nazwę wprowadza bowiem Sternberger – jest afirmacją tych właśnie wartości (Sternberger 2008 [1982]). W taki sam sposób rozumiany jest i praktykowany patriotyzm w USA (Bodnar 1992).
Burgoński wyróżnił dwa typy patriotyzmu (patriotyzm niepolityczny i polityczny), w obrębie każdego z nich wydzielając jeszcze po dwa podtypy (patriotyzm etniczny i kulturowy dla pierwszego typu; patriotyzm wspólnotowy i indywidualistyczny – dla drugiego). Podział ten zasadza się na przeciwstawieniu wartości, które mogą stanowić patrię, gdzie patriotyzm pierwszego typu stanowi afirmację wartości partykularnych (pochodzenie, język, religia, kultura), a patriotyzm polityczny jest afirmacją wartości uniwersalnych (wolność jednostki, równość wobec prawa, sprawiedliwość, prawa obywatelskie, władza, instytucje publiczne). W obrębie patriotyzmu etnicznego ceni się ekskluzywność własnej społeczności (do patriotycznych obowiązków zalicza się tu dbałość o odrębność, zwartość i jednorodność grupy); w patriotyzmie kulturowym natomiast przedmiotem afirmacji jako naczelnej wartości jest wspólna dla wszystkich członków społeczności kultura – zgodnie z koncepcją Kulturnation Friedricha Meineckego (1862–1954)) – która ma charakter otwarty i nie implikuje ekskluzywizmu, a wręcz jest jego antytezą (Meinecke 1911). W tym przypadku granice społeczności zakreśla zasięg danej kultury, co umożliwia kreowanie różnych kręgów patriotyzmu kulturowego, np. patriotyzmu lokalnego, rozumianego jako afirmacja wartości niesionych przez społeczność lokalną, jej kulturę i terytorium, czy patriotyzmu europejskiego, formułowanego w kategoriach modelu ponadnarodowego, w którym przedmiotem afirmacji miałaby być wspólna dla Europejczyków – definiujących się jako „naród europejski” w rozumieniu Andersonowskiej „wspólnoty wyobrażonej” (Anderson 1997 [1983]) – kultura europejska. W przypadku patriotyzmu politycznego głównym generatorem więzi wiążących różnorakie grupy społeczne w naród – rozumiany jako polityczna wspólnota obywateli – jest państwo; wykorzystuje ono w tym celu różne instrumenty komunikacji społecznej, które mają zakotwiczać pamięć zbiorową wokół wydarzeń i wartości związanych z państwem. Rozróżnienie patriotyzmu wspólnotowego i indywidualistycznego jest wynikiem zastosowania podziału na Gemeinschaft (wspólnota) i Gesellschaft (stowarzyszenie) autorstwa Ferdinanda Tönniesa (1855–1936). Model patriotyzmu wspólnotowego jest afirmatywny wobec wartości republikańskich (państwo jako res publica) i stymuluje pamięć „gorącą”; z kolei patriotyzm indywidualistyczny afirmuje wartości liberalne (przede wszystkim wolność negatywną) i ze względu na budowane więzi o charakterze głównie kontraktualnym preferuje opcję pamięci „zimnej” (Assmann 2008 [2005]: 83–85).
Mariusz Menz
Hasła pokrewne: bohater, naród, obowiązek pamięci, ojczyzna, polityka historyczna, tradycja, wspólnota pamięci
Bibliografia
Anderson B. (1997), Wspólnoty wy obrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, tłum. S. Amsterdamski, Kraków: SIW Znak.
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Bodnar J. (1992), Remaking America. Public Memory, Commemoration and Patriotism in the Twentieth Century, Princeton: Princeton UP.
Burgoński P. (2008), Patriotyzm w Unii Europejskiej, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Dietz M.G. (2002), „Patriotism. A brief history of the term”, w: I. Primoratz (red.), Patriotism, New York: Humanity Books, s. 201–215.
Hobsbawm E., Ranger T. (red.) (2008), Tradycja wynaleziona, tłum. P. Godyń, F. Godyń. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kopaliński W. (2002), Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa: Muza.
Meinecke F. (1911), Weltbürgertum und Nationalstaat; Studien zur Genesis des deutschen Nationalstaates, München: R. Oldenbourg, http://archive.org/details/weltbrgertumun00meinuoft [dostęp 19.09.2013].
Sternberger D. (2008), „Patriotyzm konstytucyjny. Przemówienie z okazji 25 rocznicy Akademii Kształcenia Politycznego”, w: J. Jabłkowska, L. Żyliński (red.), O kondycji Niemiec. Tożsamość niemiecka w debatach intelektualistów po 1945 roku, J. Jabłkowska, L. Żyliński, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 299–307.
Viroli M. (1997), For Love of Country. An Essay on Patriotism and Nationalism, Oxford: Clarendon Press.
Żuchowski T.J. (1991), Patriotyczne mity i toposy. Malarstwo niemieckie 1800–1848, Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Historii Sztuki.
Mariusz Menz, Patriotyzm, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 357-359.
