Szczególny rodzaj → pamięci kulturowej, który odnosi się do pamięci przeszłości danej grupy społecznej (najczęściej → narodu). Jest rekonstruowana w ramach odniesień właściwych w świetle potrzeb określonej → teraźniejszości przez historiografię, którą ta grupa uznaje i honoruje. Pamięć historyczna traktowana bywa jako synonim → pamięci zbiorowej, społecznej oraz → kulturowej. Jednocześnie definiowana jest za pomocą desygnatów zbliżonych semantycznie do pojęcia → „świadomość historyczna”. Pamięć historyczna odwołuje się do → figur pamięci istotnych dla procesu kreowania/podtrzymywania tożsamości danej grupy społecznej jako wspólnoty historycznej.
Termin ten zaistniał w dyskursie naukowym za sprawą Maurice’a Halbwachsa (1877–1945), który w pracy La mémoire collective [pośm. 1950] wyodrębnił dwie pary opozycyjnych pojęć: pamięć autobiograficzną (→ autobiografia) i pamięć historyczną oraz → historię i pamięć zbiorową (Halbwachs 1950). Pamięć autobiograficzną od historycznej odróżnia → doświadczenie autopsji lub jej braku w zapamiętywaniu wydarzeń o znaczeniu historycznym. Z kolei historia charakteryzuje się aemocjonalną wiedzą o przeszłości (wiedzą sine ira et studio; tj. „martwą”), która przeciwstawia się istniejącym w społecznym obiegu przekazom nasyconym emocjami (→ historii żywej). Historia dla Halbwachsa nie jest zatem pamięcią, gdyż została wyabstrahowana z ludzkich emocji i sprowadzona do „nagich” faktów, społecznie niezapamiętywanych.
Na dysonans pomiędzy historią „naukową” a „przeżywaną” oraz na oderwanie tej pierwszej od społecznych ram (potrzeb) teraźniejszości zwrócił uwagę Philippe Ariès (1914–1984) w Czasie historii [1954] (Ariès 1996: 229–231). Szczególną jednak rolę w procesie rozwodu historii i pamięci („historii w pamięci”) i uczynienia z pamięci przedmiotu historii („historii pamięci”, czyli → historii drugiego stopnia) zajmują prace Pierre’a Nory i zapoczątkowany przezeń w 1978 r. projekt Les Lieux de mémoire [1984–1992] (→ miejsce pamięci).
W ten sam nurt „demaskacji historii”, który historię i pamięć uczynił pojęciami opozycyjnymi, wpisał się Paul Connerton. Czerpiąc z tradycji → historii mówionej (oral history), podkreślił on, że pamięć – w przeciwieństwie do historii – nie istnieje w sposób absolutny, nie podlega centralizacji i nie tworzy wielkich → narracji. Pamięć jest zawsze „czyjaś” i opiera się na materialnych → nośnikach oraz na praktykach → upamiętniania (Connerton 2012 [1989]).
Odpowiedzią na kryzys historiografii pojmowanej modernistycznie stał się – zapoczątkowany w drugiej połowie lat 70. XX w. – dynamiczny rozwój historiografii postmodernistycznej, której różne nurty afirmują subiektywny i pamięciowy wymiar przeszłości.
Skomplikowane relacje historii i pamięci spowodowały, że socjologowie i kulturoznawcy opierają się przed używaniem terminu „pamięć historyczna”, akcentując jego oksymoroniczny charakter. Z tego m.in. powodu Barbara Szacka ostatecznie opowiedziała się za pojęciem → „pamięć zbiorowa”, uznając, że ma ono charakter ogólny, określający wszelkie odniesienia do przeszłości poza profesjonalną historią (Szacka 2006: 32–45). Szacka nie zgadza się z propozycją niemieckich socjologów z Uniwersytetu w Konstancji (Giesen, Junge 2003: 333), dla których pamięć historyczna ma szerszą ekstensję niż pamięć zbiorowa. Ta pierwsza bowiem konstruuje, ich zdaniem, wspólną przeszłość zbiorowości i wykracza poza czas życia jej poszczególnych członków, podczas gdy ta druga ogranicza się do pamięci pokoleniowej.
W przeważającej liczbie publikacji oba pojęcia mają jednak zbliżone, a nierzadko wręcz tożsame znaczenie. Można zatem przyjąć, że wybór terminu najczęściej podyktowany jest uprawianą przez danego autora profesją, co powoduje, że historycy preferują termin „pamięć historyczna”, a socjologowie wolą „pamięć zbiorową”. O ile jednak czynienie definicyjnych dystynkcji dla różnych modalności pamięci jest istotne dla socjologów (a także kulturoznawców), o tyle w pracach historyków wydaje się nie odgrywać aż takiej roli.
Mariusz Menz
Hasła pokrewne: miejsce pamięci, nośniki pamięci, pamięć kulturowa, pamięć zbiorowa, polityka historyczna, świadomość historyczna, upamiętnianie, wspólnota pamięci
Bibliografia
Ariès P. (1996), Czas historii, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Gdańsk, Warszawa: Wydawnictwo Marabut, Oficyna Wydawnicza Volumen.
Assmann A. (2009), „Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej”, tłum. P. Przybyła, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 101–142.
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Connerton P. (2012), Jak społeczeństwa pamiętają, tłum. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Giesen B., Junge K. (2003), „Historical memory”, w: G. Delanty, E.F. Isin (red.), Handbook of Historical Sociology, London: Sage, s. 326–336.
Halbwachs M. (1950), La mémoire collective, Paris: Presses Universitaires de France.
Le Goff J. (2007), Historia i pamięć, tłum. A. Gronowska, J. Stryjczyk, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Pomian K. (2006), Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Szacka B. (2006), Czas przeszły – mit – pamięć, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Mariusz Menz, Pamięć historyczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 328-330.
