Od gr. mártys, tj. „świadek” (→ świadectwo), „męczennik”. W kulturze polskiej początki tego pojęcia sięgają okresu zaborów. Wprowadzając figury → ofiar, cierpiących w imię całego → narodu, → literatura i → sztuka romantyczna łączyły religijny charakter męczeństwa z → dyskursem politycznym. W tym znaczeniu martyrologia wpisuje się w szersze zjawisko charakterystyczne dla wielu → kultur pamięci: sakralizację poległych jako bohaterów wojennych.
W drugiej połowie XX w. pojęcie martyrologii wróciło jako formuła charakteryzująca losy narodów prześladowanych w czasie II wojny światowej, przede wszystkim Polaków (martyrologia narodu polskiego), lub cierpienia różnych grup społecznych (martyrologia wsi polskiej, martyrologia nauczycieli), a także jako paradygmat interpretacji → historii, co ilustruje np. sformułowanie „martyrologiczny obraz dziejów Polski”.
W oficjalnej nomenklaturze wyrażenie to pojawiło się w 1945 r. wraz z utworzeniem w Ministerstwie Kultury i Sztuki Wydziału Muzeów i Pomników Martyrologii Polskiej. Z powodu jego konotacji religijnych władze komunistyczne od schyłku lat 40. XX w. zastępowały je terminem „męczeństwo”, który w przekazie propagandowym interpretowano jako formę walki z okupantem. Peerelowska → polityka historyczna, oparta na instrumentalizacji cierpień wojennych i mitologii zwycięstwa, doprowadziła do powstania martyrologiczno-heroicznej wizji → przeszłości, mocno zakorzenionej w Polsce do dzisiaj.
Szczególnymi symbolami „martyrologii” są miejsca upamiętniające byłe nazistowskie obozy i więzienia, z których część, jak Majdanek czy Auschwitz, przekształcono w → muzea martyrologiczne. „Martyrologia” była przez kilka dekad kluczowym pojęciem opisującym → doświadczenia Polaków w latach II wojny światowej. Perspektywa martyrologiczna, nawiązująca do tradycji neoromantycznego mesjanizmu, współkształtowała ich zbiorowe wyobrażenia, narracje, autostereotypy i → tożsamość. Była zatem nurtem, który przyczynił się do wykształcenia polskiej → wspólnoty pamięci. W tym sensie jako kategoria semantyczna i → figura pamięci nadal zajmuje ważne miejsce w → świadomości historycznej Polaków, ale pod wpływem rosnącego znaczenia → Zagłady i ogólnych przeobrażeń → pamięci historycznej społeczeństwa polskiego ulega depolonizacji, a w pewnej mierze także przewartościowaniu.
Tomasz Kranz
Hasła pokrewne: ofiara, pamięć historyczna, polityka historyczna
Bibliografia
Kranz T. (red.) (1998), Zbrodnie nazizmu w świadomości i edukacji historycznej w Polsce i Niemczech, Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku.
Kwiatkowski P.T. i in. (red.) (2010), Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, Gdańsk, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Mazur Z. (2004), „Upamiętnianie w latach 1945–1948 ofiar niemieckiej okupacji”, Przegląd Zachodni, 4, s. 133–157.
Tomasz Kranz, Martyrologia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 213.
