Pojęcie specyficzne dla polskiej humanistyki; w innych językach funkcjonujące jedynie na marginesie → dyskursu pamięci. Autor najpoważniejszej polskiej pracy o nośnikach pamięci, Marcin Kula, zauważa, że mogą nimi być zarówno przedmioty materialne: np. → pomniki, narzędzia, → fotografie, elementy przyrody martwej (głazy) i ożywionej (drzewa), jak i idealne: nazwy zdarzeń (Grunwald), artefaktów (legenda o smoku wawelskim), imiona i nazwiska postaci (Adam Mickiewicz), czy wreszcie pewne działania: zgromadzenia, pochody, happeningi; jednym słowem, wszystko to, co aktualnie lub potencjalnie może stymulować pamięć o minionym (Kula 2002).
Zakres terminu „nośniki pamięci” pokrywa się zatem częściowo z obszarem semantycznym pojęcia → „miejsce pamięci”. Miejsca pamięci, niezależnie od tego, jak będziemy je rozumieć, są nośnikami pamięci, spełniającymi pewne dodatkowe warunki: muszą np. być rozpoznawane jako takie przez członków zbiorowości, która uznaje je za istotne dla siebie. Nośniki pamięci to natomiast wszelkie przedmioty i działania, które mogą stymulować – zarówno aktualnie, jak i potencjalnie – jakąkolwiek pamięć o → przeszłości, ważną bądź nie. Z punktu widzenia funkcjonowania nośników pamięci w kulturze istotne jest wyróżnienie ich dwóch typów: intencjonalnego i mimowolnego. Na ten podział nakłada się rozróżnienie nośników ze względu na ich formę: materialną i niematerialną.
Nośniki intencjonalne
Nośniki intencjonalne to wszelkiego rodzaju przedmioty i działania tworzone z wyraźną intencją → upamiętnienia, ochrony przed → zapomnieniem. Zaliczamy do nich praktyki upamiętniające wydarzenia lub postacie historyczne, np. defilady, pochody, happeningi, pomniki, mauzolea, portrety, zdjęcia itd. Nośniki te od samego początku postrzegane są jako czyjaś własność – grupy lub jednostki. Unaoczniają to materialne nośniki pamięci, takie jak pomniki, dziękczynne świątynie i mauzolea, tablice upamiętniające itp., które – pojawiając się w przestrzeni publicznej – nadają jej szczególne cechy i informują, że została ona zawłaszczona przez daną grupę społeczną. To z kolei może wzbudzić sprzeciw innych grup lub zbiorowości roszczących sobie prawa do danej przestrzeni. W takich wypadkach mówi się często o „wojnie (walkach) na pomniki”. Wybuchają one z reguły w dwóch sytuacjach: 1) podczas zmiany na szczytach → władzy (wyzwolenie narodowe lub społeczne) oraz 2) na obszarach niejednolitych pod względem narodowościowym.
Spektakularny przykład sporów spowodowanych pierwszą ze wspomnianych sytuacji stanowiło rozebranie w latach 1924–1926 soboru św. Aleksandra Newskiego w Warszawie wzniesionego przez władze carskie dla podkreślenia swej władzy nad miastem, a w czasach nam współczesnych – rozbiórki pomników stawianych w okresie PRL-u (Dzierżyńskiego w Warszawie, Lenina w Krakowie) oraz zmiany nazw ulic. Do tej samej klasy zachowań należałoby zaliczyć także opór władz PRL-u przeciw wzniesieniu pomnika upamiętniającego wydarzenia z grudnia 1970 r. w Gdańsku, Gdyni i Szczecinie.
Przykładami konfliktów związanych z zawłaszczaniem nośników przez różne grupy etniczne, roszczące sobie prawo do tego samego terytorium, są z kolei toczone obecnie walki o pomniki i wszelkie inne formy materialnego upamiętnienia między ludnością ukraińską, łemkowską a polską na Podkarpaciu (Malicki 2009) lub kontrowersje między ludnością polską a niemiecką dotyczące przestrzennego zagospodarowania Góry św. Anny (Wróblewski 2007).
Nośniki mimowolne
Nośniki mimowolne spełniają funkcję stymulacji pamięci mimo braku odpowiedniej intencji. Dzieje się tak często w przypadku → pamięci indywidualnej czy rodzinnej, gdy jakaś → rzecz (nośnik materialny) lub wypowiedź (nośnik niematerialny) wywołuje → wspomnienia, zachęca do opowiedzenia o przeszłości. Kanonicznym przykładem mimowolnego nośnika pamięci jest Proustowska magdalenka, uruchamiająca lawinę pamięci mimowolnej (mémoire involontaire). W języku angielskim mówi się w tym kontekście o wywoływaniu pamięci (memory triggers). Mechanizm ten działa jednak również w drugą stronę: nośniki mimowolne mogą blokować pamięć, szczególnie gdy ta dotyczy zdarzeń traumatycznych (→ trauma).
Mimowolne nośniki pamięci to zatem wszelkiego typu przedmioty i zjawiska, które w określonych sytuacjach zaczynają być postrzegane jako „coś z przeszłości”. Owo postrzeżenie stanowi moment kluczowy w konstytuowaniu się nośników pamięci, akt przemiany „martwej” rzeczywistości, zobiektywizowanej w różnego rodzaju artefaktach historii, w rzeczywistość „żywą”, a więc współkształtującą naszą pamięć (Olick, Robbins 1998: 111–112). Rolę mimowolnych nośników pamięci mogą odgrywać dokumenty, dzieła → sztuki, budynki, przedmioty codziennego użytku, często niemające żadnej wartości historycznej i/lub artystycznej. Nośniki obdarzone jakąś wartością artystyczną i/lub historyczną są od dawna chronione przez specjalnie do tego powołane instytucje (→ archiwa, → muzea itp.). Ochronę nośników pamięci bez wartości historycznej i artystycznej (np. fragment starego bruku), które komunikują jedynie swą dawność, wprowadzono dużo później (w latach 30. XX w.). Ich podstawową funkcją jest uzmysławianie ciągłości i trwania, których poczucie uległo niebezpiecznemu osłabieniu we współczesnej, zmieniającej się w zawrotnym tempie rzeczywistości. Owo uhistorycznianie przestrzeni (Szpociński 2004) jest ważnym procesem pozwalającym przeciwstawiać się poczuciu chaotyczności i zmienności współczesnego świata (Connerton 2009: 5, 40). Przekształcając artefakty, ale także przedmioty naturalne (drzewa) w miejsca pamięci, często wyłącznie nasze, indywidualne, udomowiamy otaczającą nas rzeczywistość.
Nośniki pamięci wobec ewolucji mediów
Internet, a w jeszcze większym stopniu aparat fotograficzny i kamera filmowa, doprowadziły do rewolucyjnych zmian w funkcjonowaniu nośników pamięci. Przede wszystkim wzbogaciły repertuar świadomie tworzonych nośników pamięci i niepomiernie ułatwiły dostęp do nich. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest sprywatyzowanie przestrzeni, w której mogą funkcjonować nośniki pamięci. Budowanie pomników, nawet jeżeli fundatorem jest osoba prywatna, to przedsięwzięcie publiczne, natomiast robienie zdjęć lub kręcenie → filmu upamiętniającego momenty z życia jednostki bądź rodziny pozostaje sprawą prywatną. Pojawienie się nowych nośników pamięci (fotografie, filmy) demokratyzuje sferę pamięci rodzinnej. Jeszcze Maurice Halbwachs (1877–1945) w Społecznych ramach pamięci zbiorowej [1925] pisał, że pamięć rodzinna i gromadzenie → pamiątek mających ją podtrzymywać charakteryzują rodziny arystokratyczne (Halbwachs 2008). Dziś zwyczaj ten wyraźnie się zdemokratyzował, a odtwarzanie → genealogii rodzinnych stało się popularne wśród wszystkich warstw społecznych. Współczesna moda na rekonstruowanie rodzinnych drzew genealogicznych, umożliwiana przez odnajdywanie mimowolnych nośników pamięci, stanowi swoiste antidotum na kurczenie się grup rodzinnych i słabnięcie więzi.
Andrzej Szpociński
Hasła pokrewne: dziedzictwo, materialność, miejsce pamięci, pomnik, rzecz, zabytek
Bibliografia
Connerton P. (2009), How modernity forgets, Cambridge: Cambridge University Press.
Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kula M. (2002), Nośniki pamięci historycznej, Warszawa: DiG.
Malicki K. (2009), „Upamiętnianie przeszłości jako źródło konfliktów w przestrzeni symbolicznej regionu podkarpackiego”, w: A. Szpociński (red.), Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Olick J.K., Robbins J. (1998), „Social memory studies: From «collective memory» to the historical sociology of mnemonic practices”, Annual Review of Sociology, 24 (1), s. 105–140.
Szpociński A. (2004), „Tworzenie «przestrzeni historycznej» jako odpowiedź na nostalgię”, Kultura współczesna, 1, s. 58–68.
Wróblewski P. (2007), Mobilizacja i konflikt etniczny, Warszawa: Semper.
Andrzej Szpociński, Nośnik pamięci, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 278-280.
