Dla Rzymian termin reliquiae oznaczał to, co pozostało, czyli resztki. Mógł się odnosić zarówno do ludzkich → szczątków, jak i do → dziedzictwa, → pamiątek czy potomstwa. Te materialne pozostałości (→ rzecz) stanowiły rodzaj → nośnika pamięci rodzinnej i państwowej. W chrześcijaństwie ta funkcja została poszerzona o upamiętnienie osoby lub miejsca świętego, a więc wzmacniającego związek z Bogiem.
→ Kult relikwii pojawił się w chrześcijaństwie w IV w. i doprowadził do ukształtowania się nowego typu religijności, obcej religijności Żydów i chrześcijan pierwszych wieków. Wyznacznikami tej nowej religijności były szczególna pozycja świętych jako patronów i pośredników w kontaktach z Bogiem, wiara w cuda dokonujące się za ich pośrednictwem i związane z nią pielgrzymki do miejsc uświęconych narodzinami, śmiercią bądź działalnością świętych. Elementami wiążącymi cudotwórcze moce świętych były właśnie relikwie i miejsca, gdzie się znalazły. Początek zainteresowania relikwiami na zachodzie Europy wiąże się z działalnością św. Ambrożego (339–397), biskupa Mediolanu, który jako pierwszy odkrył religijną i polityczną siłę relikwii. Jednak kult relikwii budził sprzeciw u części chrześcijan. Najsilniejszy opór wyraziły w XVI w. kościoły protestanckie, które odrzuciły go jako bałwochwalczy i niezgodny z chrześcijaństwem. Ta reakcja była powrotem do pierwotnego chrześcijaństwa, które uduchowiło sam kult i odrzuciło materialne formy pośrednictwa. Stanowiło to zresztą istotę religijności proroków żydowskich, którzy zwalczali bałwochwalcze, a więc koncentrujące się na materialnych elementach, tendencje w judaizmie. W katolickiej koncentracji na relikwiach można doszukać się tych samych tendencji, co w sporządzonym przez Aarona złotym cielcu, który był wyrazem fetyszyzmu (→ fetysz) wyznawców jedynego Boga. Od początku jednak kult relikwii nie we wszystkim był zgodny z oficjalną teologią i miał znacznie ściślejsze związki z pobożnością ludową. Teologowie zamiast zwalczać archaiczne formy wierzeń religijnych, które zabraniały kontaktu z → ciałem zmarłego, włączyli je do tradycji chrześcijańskiej, odpowiednio przystosowując do wymogów doktryny.
Na przykładzie kultu relikwii można zaobserwować, jak Kościół poddawał uwzniośleniu spontaniczne formy pobożności. Niektóre z nich akceptował, inne odrzucał, włączał do własnej praktyki i godził się na nie pod wpływem nacisku samych wiernych. Okres średniowiecza stanowił apogeum popularności relikwii. Wystarczy wspomnieć o procesjach z relikwiami, które rozpoczęły się w VII stuleciu w Hiszpanii i stawały się okazją do okazywania wiary i przynależności do Kościoła. Gdy chrześcijaństwo pojawiło się w Polsce w X w., przyniosło nie tylko pierwsze przekłady tekstów biblijnych, liturgicznych i kaznodziejskich na język polski, lecz także szczególne upodobanie do relikwii.
Najważniejszymi teoretykami relikwii dla chrześcijańskiego kultu byli św. Augustyn (354–430) i św. Tomasz z Akwinu (1224 lub 1225–1274). Historycy starożytności wskazują na analogie kultu herosów (→ bohater) i chrześcijańskich świętych. Postaci te były dobroczyńcami i cudotwórcami, a ich groby zapewniały bezpieczeństwo przestrzeni, w której się znajdowały. Jednak święty, w przeciwieństwie do herosa, swoją siłę i skuteczność zawdzięcza Bogu, a nie własnej dzielności.
Najbardziej zdecydowaną krytykę kultu relikwii przeprowadzili w XVI w. teologowie reformowani. Dla Marcina Lutra (1483–1546) kult świętych odwodził wiernych od wiary w prawdziwego Boga, a kult relikwi traktował on jako zyskowny wynalazek Kościoła rzymskiego. Podobnie Ulrich Zwingli (1484–1531) zdecydowanie potępiał pielgrzymki, relikwie i kult → obrazów, traktując je jako praktyki bałwochwalcze. Najdalej w swej krytyce posunął się Jan Kalwin (1509–1564), dla którego zarówno cześć oddawana świętym, jak i kult relikwii były przejawem prymitywnego pogaństwa i wymysłem diabła. Ten ostry sprzeciw reformatorów nie osłabił katolickiego kultu relikwii – przeciwnie, nasilił się on, szczególnie w okresie wojen religijnych w Europie między XVI a XVIII w. W drugiej połowie XX w., na skutek zmian przeprowadzonych na Soborze Watykańskim II, kult relikwii w Kościele katolickim znacznie osłabł i jest traktowany jako religijny → folklor. W Polsce podejmowane są próby jego reaktywacji głównie przez popularyzację relikwii związanych z Janem Pawłem II.
Stanisław Obirek
Hasła pokrewne: bohater, fetysz, kult, sacrum
Bibliografia
Drąg P. (2007), „The Hebrew origins of relicts: Re-defining relicts from the Jewish and Christian Perspective”, Scripta Judaica Cracoviensa, 5, s. 13–38.
Dziewulski G. (2008), „Teologiczne podstawy kultu relikwii”, Łódzkie Studia Teologiczne, 17, s. 163–187.
Kracik J. (2002), Relikwie, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Pysiak J. (2007), „The monarch’s gesture and visualisation of rituals associated with the cult of relicts”, tłum. R. Bubczyk, Acta Poloniae Historica, 96, s. 23–55.
Wiśniewski R. (red.) (2011), Początki kultu relikwii na Zachodzie, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Stanisław Obirek, Relikwia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 428-429.
