Kategoria badawcza wprowadzona przez Floriana Znanieckiego (1882–1958), która stała się znakiem rozpoznawczym jego koncepcji. We Wstępie do socjologii [1922] zdefiniowano go jako fundamentalną cechę zjawisk badanych przez humanistów, która pokazuje, że zawsze są one danymi czyjegoś doświadczenia lub czyimiś świadomymi czynnościami. Obiekt naturalny (np. góra) staje się święty, a artefakt – → pomnikiem z racji sensów, które konstytuują się w ludzkim doświadczeniu i działaniu. Mając odniesienie do wszystkich nauk o kulturze, współczynnik humanistyczny szybko znalazł w nich zastosowanie.
Problem współczynnika humanistycznego Znaniecki omawiał w wielu swoich pracach z różnych lat, z czego wynikają pewne odmienności w ujęciu tego zagadnienia i spory wśród jego interpretatorów. Koncepcję współczynnika humanistycznego, zaproponowaną we Wstępie do socjologii [1922], autor precyzował w dyskusji ze współczesnymi sobie badaczami – m.in. Janem Stanisławem Bystroniem (1892–1964). Dowodem istotności i problematyczności tej kwestii jest to, że przyjęte przez Znanieckiego rozwiązanie bywało podstawą całościowej dyskwalifikacji jego systemu.
Kategoria współczynnika humanistycznego, jakkolwiek stosowana w pracach socjologicznych, stanowi wyznacznik kulturalizmu jako stanowiska filozoficznego Znanieckiego. Pogląd ten – jak zostało charakteryzowane w Cultural Reality [1919] – oznacza ujmowanie wszelkich zjawisk przez pryzmat kultury. W koncepcji tej relatywizm (jako humanizm) łączy się z transcendentalizmem kulturalnym.
Znaniecki czerpał inspiracje z debat antypozytywistycznych przełomu XIX i XX w. i żywo się w nie angażował. Radykalna krytyka naturalizmu zarówno w wersji ontologicznej, jak i metodologicznej rzutowała na jego ujęcie współczynnika humanistycznego, który łączył z takimi kluczowymi dla swojej koncepcji kategoriami, jak → doświadczenie, działanie, ład aksjonormatywny, systemy kulturowe, wartość i znaczenie. Jednocześnie nadawał mu status teoretyczny, który wyznaczał zarazem sposoby prowadzenia badań empirycznych. Ich przykładami są zarówno liczne prace własne Znanieckiego, jak też dzieła jego uczniów oraz późniejszych uczonych, stosujących szeroko rozumianą metodę biograficzną (→ biografia) i opierających się na dokumentach osobistych jako głównych → źródłach badań.
Podstawowa we wczesnych pracach Znanieckiego opozycja → rzeczy i wartości nawiązywała do neokantyzmu badeńskiego, przeciwstawiała się jednak → historyzmowi. Odpowiadało temu zbliżenie się do formalizmu socjologicznego i preferowanie pojęć typologicznych. Znaniecki rozwijał wszakże teorię zmiany kulturowej, w której, oprócz przyczynowości, za istotny czynnik uznawał ludzką twórczość, która rzeczom, mającym tylko treść, nadaje znaczenie (dzięki czemu stają się one wartościami), ewentualnie wprowadza nowe relacje między wartościami. Znaniecki dostrzegał w rozważaniach o pamięci Henriego Bergsona (1859–1941) wątki filozoficzno-kulturowe, niemniej zarzucał mu niedocenienie ludzkiej aktywności, racjonalności i roli „świata idealnego”, czyli obiektywnych systemów kulturowych. Współczynnik humanistyczny miał to uwzględniać. W Socjologii wychowania [1930] Znaniecki podkreślał ponadspołeczny charakter i obiektywność kultury, odpierając zarzuty o subiektywizm i psychologizm, które jakoby miał wnosić współczynnik humanistyczny. Dystansował się tym samym zarówno od zainteresowania wyłącznie opiniami i deklaracjami badanych (do czego ograniczała się tzw. socjologia empiryczna), jak i od koncepcji rozumienia Wilhelma Diltheya (1833–1911).
W The Method of Sociology [1934] wskazywał, że współczynnik humanistyczny nakazuje wszelkie dane traktować jako zależne od czyjegoś czynnego doświadczenia, któremu zawdzięczają one swoje istnienie oraz właściwości. Szczególna rola przypada tu własnemu doświadczeniu badacza, które musi być brane pod uwagę, ale nie może być identyfikowane z doświadczeniem badanych. W Cultural Sciences [1952] podkreślał, że współczynnik humanistyczny pozwala odkryć w faktach empirycznych, badanych przez humanistów, ład niezależny od aktualnego doświadczenia, ale je określający. W nieukończonej pracy Social Relations and Social Roles [1965] Znaniecki położył nacisk na uwarunkowanie kulturowe ocen i czynności działających podmiotów, którymi interesuje się badacz. Uporczywe powracanie do tej problematyki wskazuje na jej strategiczną rolę w określaniu rzeczywistości humanistycznej i refleksji o niej. Ta pierwsza istnieje jedynie w odniesieniu do poznających i działających ludzi, ściśle łącząc się z ich doświadczeniem temporalnym. Dla Znanieckiego podstawowe znaczenie ma aktualność, w której dynamicznie splatają się subiektywizacja i obiektywizacja rzeczywistości oraz myśli. Dzięki temu z jednej strony możliwe jest intersubiektywne doświadczanie elementów składających się na tu i teraz, a z drugiej – otwarcie na transaktualność. Znaniecki podkreślał, że ani wszystkie wartości jednostki nie zostają wchłonięte przez grupę, ani doświadczenie aktualne jednostki nie obejmuje ogółu wartości grupy. Dlatego w Socjologii wychowania [1928] zarysował ewolucję specjalizacji i systematyzacji społecznego przechowywania zasobu wartości, która zapewnia ich potencjalną dostępność i gwarantuje ciągłości → tradycji. Koncepcja współczynnika humanistycznego wykluczała bierne jej przyjmowanie, treści jej bowiem, stając się przedmiotem czyjegoś – jednostkowego bądź grupowego – doświadczenia lub czyichś świadomych czynności, podlegają adaptacjom i modyfikacjom zgodnym z systemami kulturowymi, do których odwołuje się jednostka czy grupa. Generalnie zorientowany prospektywnie „Znaniecki (…) kulturowy wymiar pamięci wiązał z działaniami zbiorowymi, zorientowanymi na przyszłość (…). Teraźniejszość działania rozciąga się w przyszłość i w przeszłość” (Hałas 2012: 168).
Uwzględniając różniące się nieco autorskie określenia współczynnika humanistycznego, Jerzy Szacki wyodrębnił jego wykładnię ontologiczną i epistemologiczną (Szacki 1986). Z kolei Elżbieta Hałas, analizując, jak tę kategorię traktowali badacze twórczości Znanieckiego, podzieliła ich ujęcia na psychologistyczne i niepsychologistyczne, sama zaś opowiedziała się za interpretacją semiotyczną (Hałas 1991). Badacze ci zgadzają się co do tego, że współczynnik humanistyczny, który w intencji Znanieckiego znosił opozycję subiektywizmu i obiektywizmu, dotyczył rzeczywistości humanistycznej jako takiej. Odpowiadające jego ogólnemu charakterowi metody i techniki badawcze powinny być stosowane przez poszczególne nauki o kulturze. Wykorzystywał je Znaniecki w wydanym wraz z Williamem Thomasem (1863–1947) dziele The Polish Peasant in Europe and America [1918–1920] i we własnych pracach analizujących miasto, → nowoczesność czy powstawanie → narodu.
Krzysztof Łukasiewicz
Hasła pokrewne: doświadczenie, historyzm, naród, pomnik, rzecz, źródło
Bibliografia
Borzym S. (1984), „Abramowski i Znaniecki: rola pamięci i świat wartości, w: S. Borzym, Bergson a przemiany światopoglądowe w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 77–123.
Godlewski G. (1997), Lekcja kulturalizmu. Źródła kulturalizmu Floriana Znanieckiego, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Hałas E. (1991), Znaczenia i wartości społeczne. O socjologii Floriana Znanieckiego, Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Hałas E. (2012), „Przeszłość i przyszła teraźniejszość: refleksyjna pamięć kulturowa”, w: E. Hałas (red.), Kultura jako pamięć, Kraków: Nomos, s. 153–173.
Szacki J. (1986), Znaniecki, Warszawa: Wiedza Powszechna.
Znaniecki F. (2011), Współczynnik humanistyczny, red. A. Przestalski, J. Włodarek, Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Krzysztof Łukasiewicz, Współczynnik humanistyczny, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 527-529.
