„Kontrast następczy”, „obraz następczy”, w podstawowym znaczeniu termin z zakresu optyki i fizjologii widzenia, oznaczający utrzymywanie się wrażenia wzrokowego po ustaniu działania bodźca świetlnego, który je wywołał. Pojawia się wskutek fotochemicznej reakcji siatkówki – czasowego wyczerpywania się zdolności reakcji receptorów związanej z nadmierną ich stymulacją. Gdy wpatrywało się w jakiś jasny kształt: źródło światła lub barwny przedmiot, po odwróceniu spojrzenia ukazuje się odpowiadający mu niewyraźny, widmowy kształt w barwie dopełniającej. Zjawisko, opisane i nazwane po raz pierwszy przez Johanna Wolfganga Goethego (1749–1832), stało się przedmiotem badań nad fizjologicznym podłożem widzenia, a także obiektem praktycznego i teoretycznego zainteresowania artystów (Strzemiński 1958).
Przeniesienie pojęcia optycznego powidoku w obszar badań nad pamięcią nastąpiło wraz z uwypukleniem materialnych, pozaintencjonalnych czynników procesów pamięciowych. Metafora powidoku pozwala akcentować wewnętrzną wielowarstwowość i automatyzm percepcji – nie tyle przeciwstawienie realności i jej subiektywnego postrzegania, ile czasowe rozsunięcie między fizycznym bodźcem a funkcją świadomego przyswojenia. Postrzeganie jawi się w tym kontekście bardziej jako efekt uprzedniego zapisu niż aktywnego opanowywania rzeczywistości przez podmiot. Jak zauważa Antoni Libera, parafrazując myśl Samuela Becketta: „Świat, jakim go znamy, jest tylko projekcją, pewnym «wyglądem», funkcją ludzkiej percepcji, która nie oddaje świata takim, jakim on jest (jeśli w ogóle jest «jakiś» w sposób bezwzględny), lecz tylko jego «powidok», będący reakcją czegoś, co pozostając rzeczą (mózg), wyradza się w nie-rzecz (jaźń), na rzecz-samą-w-sobie (substancję)” (Libera 2009: 41).
W literaturze anglo- i niemieckojęzycznej metaforyczne pojęcie „powidoków”, używane w kontekście pamięci, odnosi się do śladów przeszłych → doświadczeń, które nie zostały świadomie przyswojone, ale zapisane w umyśle („optyczna nieświadomość”) lub w formie materialnej (→ fotografia), nie pozwalając zapomnieć o zdarzeniu (Hirsch 2004: 16–17). Ponownie wydobyte mogą aktualizować traumatyczne doświadczenie lub dawać podstawę krytycznej reinterpretacji → przeszłości. Według Joshuy Hirscha „traumatyczny powidok” w filmach dotyczących → Zagłady działa przez zaburzenie ciągłości narracyjnej i przyczynowo-skutkowego następstwa, jako „formalne powtórzenie struktury traumatycznego doświadczenia” (tamże: 3). Z kolei oryginalne pojęcie „powidoków pamięci” użyte przez polskiego artystę Zbigniewa Liberę (Domańska 2006: 238) w odniesieniu do jego cyklu fotograficznego Pozytywy (2002–2003), zwraca uwagę na działanie wizualnych klisz pamięciowych związanych z wydarzeniami historycznymi i fakt, że zapamiętywane są one jako całościowe schematy – Gestalty, będące nośnikami emocjonalnych reakcji i skojarzeń. Ze względu na ten mechanizm pewne wydarzenia nabierają w swoich medialnych reprezentacjach większej widoczności i znaczenia, kiedy odbierane są jako echo, powidok wcześniejszych → obrazów. Dobrym przykładem jest publiczna reakcja na zdjęcia bośniackich więźniów za drutem kolczastym w obozie w Srebrenicy (1995), opublikowane m.in. w The Times. Uderzająca siła tych fotografii i ich wpływ na opinię publiczną nie wynikały z wyjątkowej drastyczności tych ujęć jako dokumentu zbrodni wojennych, ale z faktu, że odebrano je jako → reminiscencję słynnych obrazów z Auschwitz – fotografii zrobionych przez armię rosyjską w czasie wyzwalania obozu.
Agnieszka Rejniak-Majewska
Hasła pokrewne: obraz, reminiscencja, ślad, trauma, zmysły
Bibliografia
Domańska E. (2006), Historie niekonwencjonalne. Refleksja o przeszłości w nowej humanistyce, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Hirsch J. (2004), Afterimage: Film, Trauma, and the Holocaust, Philadelphia: Temple University Press.
Libera A. (2009) „«Dwuznaczny obraz świata». Z Antonim Liberą rozmawia Dorota Leśniak-Rychlik”, Autoportret, 3 (28)
http://www.znak.com.pl/uploaded/file/libera_7.pdf [dostęp: 27.07.2013].
Strzemiński W. (1958), Teoria widzenia, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Agnieszka Rejniak-Majewska, Powidok, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 392-393.
