Pomnik wywodzi się etymologicznie od grupy słów semantycznie związanych z pamięcią, i to nie tylko w języku polskim. Łacińskie monumentum pochodzi od monere – przypominać. Określenie to zostało przejęte przez większość języków europejskich. Niemieckie Denkmal także jest tłumaczeniem tego słowa, dokonanym przez Marcina Lutra (1483–1546). Termin monument, Denkmal, z jednej strony odnosi się do dzieł świadomie stworzonych w celu → upamiętnienia jakiejś osoby lub wydarzenia, z drugiej zaś – do pozostałości historycznych dopiero wtórnie uznanych za godne zachowania i ochrony (Riegl 2006: 27). W języku polskim sytuacja jest odmienna. Słowo pomnik, początkowo również stosowane szeroko, gdyż jeszcze w XIX w. określano nim nie tylko rzeźby przedstawiające wielkich ludzi, lecz także ważne dawne → źródła historyczne czy skarby piśmiennictwa (np. Pomniki dziejowe Polski [1864–1893]), uzyskało ostatecznie znaczenie zawężone do tworów świadomie powołanych do istnienia w celu upamiętniania. Natomiast „monumenta” niezamierzone zaczęto określać mianem → zabytków, tj. rzeczownikiem, który etymologicznie pochodzi od „zabyt”, czyli → zapomnienia. Pochodzenie słowa „zabytek” wskazuje tym samym na fakt przetrwania jakiegoś artefaktu lub nawet tworu naturalnego bez świadomych intencji upamiętniających. Zabytki są więc niczym mémoire involontaire Marcela Prousta (1871–1922): fakt pochodzenia z dawnych czasów (wartość historyczna; Riegl 2006: 46–52) oraz związki z ważnymi postaciami lub faktami mogą w sprzyjających okolicznościach ewokować pamięć i zamieniać je w → miejsca pamięci. Natomiast pomnik w węższym sensie jest dziełem → sztuki świadomie przeznaczonym do ustawienia w przestrzeni publicznej, obliczonym na → długie trwanie i upamiętnianie osoby lub wydarzenia. Ma on charakter aktu illokucyjnego, który kieruje się do potencjalnego odbiorcy z apelem „nie zapomnij” (Hamilton 1990: 102). Idea wznoszenia pomników znana była już w starożytności (posąg konny Marka Aureliusza na Kapitolu i Kolumna Trajana na Forum Romanum w Rzymie). W okresie średniowiecza przybrała postać memorii. Jej istotą było uobecnienie zmarłego (lub tylko nieobecnego) przez zapamiętanie i wymienianie jego imienia. Tworzono więc katalogi biskupów czy opatów, sporządzano listy wypominkowe, urządzano uczty na cześć zmarłych. Sposobem uobecnienia było też wznoszenie nagrobków z postacią zmarłego (→ cmentarz), umieszczanie figur fundatorów we wnętrzu budowli, malowanie portretów władców, zastępujących ich obecność w czynnościach oficjalnych, oraz wprowadzanie wyobrażeń fundatorów do obrazów o tematyce wotywnej, epitafijnej lub pełniących funkcje nastaw ołtarzowych (Oexle 2000 [1985]: 19–39). W XVIII w. idea uobecniania zaczęła stopniowo ustępować wspominaniu zmarłego (tamże: 39–41). Memoria zastąpiona została ostatecznie przez pomnik. Wiek XIX był okresem największego rozkwitu rzeźby pomnikowej. Szczególnie od ostatniej ćwierci stulecia zaczęto wznosić w całej Europie wielką liczbę tego rodzaju dzieł. Pomniki te uwidoczniają wartości istotne dla grupy, która je stawia, dla jej → tożsamości i legitymizacji (→ władzy, przywilejów, pochodzenia, znaczenia społecznego). Dlatego to na nie kieruje się agresja w momencie przewrotów politycznych i społecznych. Wiek XX zakwestionował nośność treściową pomników, choć nie wyeliminował tej formy sztuki publicznej, szczególnie w reżimach totalitarnych i w Trzecim Świecie. Monumentalne założenia pomnikowe powstawały szczególnie ku czci Armii Czerwonej po II wojnie światowej nie tylko w ZSRR, lecz także w państwach ościennych (np. Berlin, Praga, Warszawa, Wiedeń), podobnie jak pomniki Stalina i Lenina (Michalski 1998). Niemniej już w okresie międzywojennym Robert Musil (1880–1942) napisał w eseju Denkmale, „że nie ma na tym świecie niczego, co byłoby tak niewidzialne jak pomniki” (Fenz, Knecht 1989: 75). Jego zdaniem służą one bardziej jako punkty orientacyjne w mieście lub oazy cienia niż apele skierowane do ludzkiej pamięci. Przekaz dzieła zazwyczaj nie trafia do odbiorcy, bo albo nie identyfikuje się on z treścią pomnika, albo jej nie odczytuje, albo uległa ona spowszednieniu. Większą nośność niż statuy na cokołach uzyskują szczególne znaki (tamże: 76–78), formy niecodzienne, w rodzaju palmy Joanny Rajkowskiej na rondzie Charles’a de Gaulle’a w Warszawie. Związek pomników z władzą i narzucaną przez nią wizją → pamięci historycznej doprowadził też w ostatniej ćwierci XX w. do powstania idei antypomnika, operującego formą abstrakcyjną lub negatywową i czasem przeznaczonego do zniknięcia, jak Pomnik przeciw faszyzmowi w Hamburgu (Jochen Gerz i Esther Shalev-Gerz, 1986), który stopniowo wpuszczany był w ziemię. Pozbawił on też rzeźbę znamion monumentalizmu i prostych odniesień do przeszłości (Young 1992). Antypomniki stają się w ten sposób bardziej adekwatne do upamiętniania wydarzeń nieprzedstawialnych, takich jak Holocaust (Aschrottbrunnen Horsta Hocheisela w Kassel, 1987).
Wojciech Bałus
Hasła pokrewne: pamięć kulturowa, upamiętnienie, zabytek
Bibliografia
Menkovic B., (1999), Politische Gedenkkultur. Denkmäler: die Visualisierung politischer Macht im öffentlichen Raum, red. A. Pelinka, H. Reinalter, Wien: Braunmüller.
Fenz W., Knecht M.-R. (1989), „The monument is invisible, the sign visible”, October, 48, s. 75–78.
Hamilton A. (1990), „Monuments and memory”, The Australian Journal of Media & Culture, 3 (1), s. 101–114.
Koselleck R., Jeismann M. (red.) (1994), Der politische Totenkult. Kriegerdenkmäler in der Moderne, München: Fink.
Michalski S. (1998), Public Monuments. Art in Political Bondage 1870–1997, London: Reaction Books.
Oexle O.G. (2000), „Obcowanie żywych i umarłych. Rozważania o pojęciu «memoria»”, w: O.-G. Oexle, Społeczeństwo średniowiecza. Mentalność – grupy społeczne – formy życia, tłum. M. Arszyński, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 13–44.
Riegl A. (2006), „Nowoczesny kult zabytków. Jego istota i powstanie”, w: A Riegl, Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków, tłum. R. Kasperowicz, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”, s. 27–70.
Young J.E. (1992), „The counter-monument: Memory against itself in Germany today”, Critical Inquiry, 18 (2), s. 267–296.
Wojciech Bałus, Pomnik, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 387-389.
